nation کردستان kurd

حه‌یران

kurdestan4 — Tue, 05 Jun 2007 15:46:48 GMT

وتووێژ ده‌گه‌ڵ عه‌لی خزری

هێدی: ڕه‌سووڵ نادری ده وتووێژێكی دا ده‌ڵێ: "‌حه‌یران هی ده‌شتی هه‌ولێر نییه، به‌ڵكوو له موكریان ڕا سه‌ری هه‌ڵداوه، ئه‌ویش له لایه‌ن ژنانه‌وه گوتراوه و هی پیاوان نییه. حه‌یران شتێكی ژنانه‌یه.(1)". پێموایه ئه‌و وتانه لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی قووڵ هه‌ڵده‌گرن و ناكرێ خێرا به‌ سه‌ریاندا تێپه‌ڕین. وه‌ک شاره‌زایه‌كی ئه‌و بواره حه‌ز ده‌كه‌م بۆچوونی خۆتم له ‌سه‌ر وته‌كانی ڕه‌سووڵ نادری بۆ ده‌رببڕی. ئه‌و وتانه هیچ بنه‌مایه‌كی پته‌ویان هه‌یه؟

عه‌لی خزری: ئه‌وه‌ كه‌ حه‌یران تایبه‌ت به‌ ده‌شتی هه‌ولێر یان ناو‌‌چه‌ی موكریان بێ، وه‌ک و‌ه‌ی وایه بڵێین كاره‌ساته‌كان هه‌ر له‌و دوو ناوچه‌یه‌ ده‌قه‌ومێن. من لام وایه ‌حه‌یران وه‌ک كاره‌ساتێک ده‌كرێ له هه‌موو شوێنێک بقه‌ومێ، به‌ڵام هه‌وا و شێوه‌ی چڕین به ناوچه و هێندیک تایبه‌تمه‌ندیی ناوچه‌وه، ئاڵ و گۆڕێكی وای به‌سه‌ر دادێ كه له شوێنێک پێی بگوترێ لاوک، له جێیه‌ک پێی بڵێن حه‌یران، له هه‌رێمێک به هۆره ناوبانگی ده‌ربكا و له لایه‌ک به مووری ناو به‌رن. ئه‌وانه‌ هه‌موویان له ناوه‌رۆک دا یه‌كن به‌ڵام له مۆسیقا دا هێندێک جیاوازییان هه‌یه كه ئه‌وه‌ش شتێكی سروشتییه، چونكه ئه‌و جیاوازییه له زاراوه، جل و به‌رگ و هێندێک داب و نه‌ریتی ناوچه‌یی و ته‌نانه‌ت دین و ئایینیش دا له ناوچه جۆربه‌جۆره‌كاندا وه‌به‌رچاو دێ. ئه‌گه‌ر بڕوانیینه خه‌ریته ‌و نه‌خشه‌ی گشتیی كوردستان ده‌بینین له ناو ئه‌و به‌شه له كوردستان كه به زاراوه‌ی كرمانجی ده‌دوێن لاوک و لاوژه‌مان هه‌یه، له ناوه‌ندی كوردستان حه‌یران، له خوارووی كوردستان هۆره ‌و موور. له‌ناو بادینییان دا هۆره نابینی، هه‌روه‌ک له‌ناو جافاندا لاوک و لاوژه ڕمێنی نییه و حه‌یران ناناسن، له‌ناوچه‌ی موكریان له موور ناگه‌ن. هێندێک تایبه‌تمه‌ندیی تریش هه‌ن، وه‌ک: بۆچ له‌و ناوه‌ دا، بۆ وێنه له‌ناوچه‌ی سوله‌یمانی كه له ناوه‌ندی كوردستان هه‌ڵكه‌وتووه، حه‌یران ئه‌و ڕمێنه‌ی نییه، یان له مه‌ڵبه‌ندی ئه‌رده‌ڵان ئه‌و بابه‌ته تا ڕاده‌یه‌ک كه‌م ڕه‌نگه، ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌ر هێندێک هۆی سیاسی و تایبه‌تمه‌ندیی ناوچه‌یی كه ڕه‌نگه له گه‌ڵ كه‌ش و هه‌وای ئه‌و وتووێژه یه‌ک نه‌گرنه‌وه و پێویستیان به‌ لێدوانێكی تر بێ. ده‌توانین بڵێین حه‌یران و لاوک و هۆره و موور و... له چوارچێوه ‌دا یه‌كن. كار‌ه‌ساتێک قه‌وماوه، ڕوداوێک ڕووی داوه، داد و هاوارێكه له ده‌ست زوڵمی زاڵم، جه‌فای یار و مه‌رگی دڵدار و دووریی له نیشتمان، یان تاسه‌ و ئاره‌زوویه‌كه، تاسه‌بار و ده‌ستكورتێک، وه‌ک كوڵ و كۆ هه‌ڵیده‌ڕێژێ. ناتوانین بڵێین ئه‌و شتانه هه‌ر له ده‌شتی هه‌ولێر به‌دی ده‌كرێن یان ته‌نیا له ناوچه‌ی موكریان پێكدێن. ده‌بێ ئه‌وه‌مان له‌به‌ر چاو بێ كه حه‌یران هی سه‌رده‌مێكه كه ئه‌و ناوچه له‌یه‌ک هه‌ڵپه‌رتراوانه یه‌ک بوون، یان ئه‌و سنووره ناو ده‌وڵه‌تانه‌‌یان له نێواندا نه‌بووه ‌و گه‌وره‌یی و چووكی و گرینگیی كاره‌سات، سنووری بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ی دیاری كردووه. حه‌یران و لاوک و هۆره ‌و مووری هه‌‌ر ناوچه‌یه‌كیش دروشم و نیشانه‌ی ناوچه‌ی خۆی پێوه‌یه و سه‌یریش نییه حه‌یرانێک یان شوێنه‌وارێكی ئه‌ده‌بی زاره‌كی ناوچه‌یه‌ک، به هۆی جوانی و پوختی داڕژتن و سه‌رنجڕاكێش بوونی ناوه‌رۆكه‌وه له‌ ناوچه‌كانی تریش هه‌ر به شه‌قڵ و مۆری شوێنی خوڵقانی، بگوترێنه‌وه. ئه‌و‌ شه‌قڵ و مۆره‌ش نابێته به‌ڵگه‌یه‌كی جێی متمانه بۆ ئه‌وه‌ی كه بڵێن هه‌رچی حه‌یران یان لاوک و... یه تایبه‌ت به فڵان ناوچه و مه‌ڵبه‌نده. به‌شی دووهه‌می پرسیاره‌كه، ئه‌وه ‌كه كاک ڕه‌سووی نادری كوتوویه‌تی حه‌یران هه‌ر له لایه‌ن ژنانه‌وه گوتراوه‌ و له‌و سه‌یرتر حه‌یران كوتن كاری پیاوان‌ نه‌بووه، وه‌ک نه‌قڵه خۆشه‌كانی ئه‌و به‌ڕێزه، ده‌بێ زۆرتر جه‌فه‌نگ بێ هه‌تا بۆچوونێكی ته‌واو ئه‌قڵ په‌سند. ڕه‌نگه بووبن، یان ئێستاش هه‌بن ژنانێک حه‌یران بڵێن كه دڵنیام له چوار پارچه‌ی كوردستان ڕاده‌یان نا‌گاته ده ‌كه‌س، به‌ڵام كه‌س هه‌تا ئێستا نه شتی وای كوتووه، نه شتی وای بیستووه، كاک ڕه‌سوو به پشتیوانیی كام سه‌رچاوه و كام نموونه و بنه‌ما ئه‌و قسه‌یه ده‌كا؟ با وڵامی ئه‌و جه‌فه‌نگه‌ی كاک ڕه‌سوو به جه‌فه‌نگێک بده‌مه‌وه. ده‌ڵین دوو كه‌س پێكه‌وه دانیشتبوون ترێیان ده‌خوارد، یه‌كیان ڕوانی ئه‌ویتر زاری زۆر زله ‌و هێشووه‌كان هه‌ر به ساغی هه‌ڵده‌گرێ و هه‌ڵیدێنێ و زاری بۆ داده‌پچكڕێ و به خڕی ڕۆی ده‌هێڵێته خوارێ و وه‌ک ڕێوی هه‌ر چێوكه‌كانی ده‌داته‌وه ده‌ر. تووڕه ده‌بێ و ده‌ڵێ كوا ترێ خواردن وا ده‌بێ؟ ده‌نكه ده‌نكه بیخۆ! كابرا له كاتێكدا هێشوویه‌كی گه‌وره‌تری هه‌ڵده‌گرت و خه‌ریک بوو زاری بۆ داد‌ه‌پچڕی، وڵام ده‌داته‌وه: ئه‌وه‌ی ئه‌توو ده‌ڵێی هه‌رمێیه هه‌رمێ!
ئه‌وه‌ی كاک ڕه‌سوو ده‌یڵێ باللۆره‌یه، حێ بووكێ‌یه، هه‌ی ته‌خته ته‌خته‌یه، هه‌‌وای مه‌شكه‌ژاندن، مانگالاواندنه‌وه‌یه، لایه‌لایه‌ی مناڵ و شینی مردوو و... یه، نه‌ک حه‌یران. له ڕابردوو ‌دا، كه كاک ڕه‌سوو باسی ده‌كا، هه‌ر كه‌یخودا و پیاوی به‌ته‌مه‌ن حه‌یرانیان ده‌كوت. حاجی سمایلی كاكه‌لاو پاش چوونه‌ حه‌جیش حه‌یرانی ده‌كوت و له‌و كه‌ش و هه‌وای سی چل ساڵ له‌مه‌وبه‌ریش كه‌س لێی به ئیراد نه‌ده‌گرت، له كاتێكدا هیچ پیاوێک به‌دی ناكه‌ی باللۆره‌ یان هه‌وای مانگالاواندنه‌وه‌ی، كه تایبه‌ت به ژنانه، كوتبێته‌وه، یان وه‌ک شتێكی پیاوانه بیڵێته‌وه. ته‌مه‌نی كاک ڕه‌سوو ئه‌و ئیزنه‌ ده‌دا وه‌بیری بێته‌وه ئه‌و كاتی كه گه‌نج بوو له هه‌موو كۆڕی دیوه‌خان و مه‌جلیساندا ئه‌وه پیاوه به‌ته‌مه‌نه‌كان بوون وه‌ک كارێكی پیاوانه‌ی وێچوو حه‌یرانیان ده‌كوت و ورده‌قام و گۆرانییان به بابه‌تی گه‌نج و لاو و دمڕووتان ده‌زانی. كاک ڕه‌سوو هه‌ر له بیره‌وه‌رییه‌كانی خۆیدا ده‌ڵێ له فڵان ئاوایی تووشی پیرێژنێک بووم كه وا دیار بوو قه‌دیم حه‌زی له بابم كردبوو! لێم تووڕه‌ بوو كه بۆچ بوومه‌ته شایه‌ر و قامان ده‌ڵێم و ئه‌و كاره له بنه‌ماڵه‌ی من ناوه‌شێته‌وه. ڕه‌نگه كه‌س وه‌ک كاک ڕه‌سوو نه‌توانێ هه‌ر له ناوچه ‌و ئاوایی و كوێره‌دێیه‌‌كانی لانی كه‌م مه‌ڵبه‌ندی موكریان، ناوی ده‌یان حه‌یرانبێژی به ناوبانگ دیاری بكا، به‌ڵام داخوا ده‌توانێ ناوی چوار ژنی حه‌یرانبێژ به‌رێ كه جگه‌ له خۆی كه‌سی تر بیانناسێ؟ له كوردستانی گه‌رمێن كه زیاتر له به‌شی كوێستان، كاریان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه كردووه، بۆچ هه‌تا ئه‌وڕۆ كه‌س شتێكی وه‌های به مێشک دا نه‌هاتووه و كاک ڕه‌سوو له‌سه‌ر كام بنه‌ما و‌‌ه‌ها شتێک ده‌ڵێ؟ ڕه‌نگه ئه‌وه‌ كه له حه‌یران دا ده‌ڵێن: "ئه‌وه كیژ ده‌ڵێ..." كاک ڕه‌سووی هێنابێته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه كه حه‌یران بابه‌تێكی ژنانه بێ. منیش لام وایه حه‌یران خۆش بوو ژن كوتبای، به‌ڵام ژنی كورد هه‌رچه‌ند له‌چاو ژنانی نه‌ته‌وه‌ هاوسێیه‌كان سه‌ربه‌ستیی زیاتر بووه، به‌ڵام هیچكات ئه‌و سه‌ربه‌ستییه نه‌گه‌یوه‌ته ئه‌و ڕاده‌یه كه له مۆسیقا دا چالاكیی هه‌بێ. ئه‌گه‌ر كوڵ و كۆیه‌كی له ده‌رووندا بووبێ، به بیانووی لاواندنه‌وه‌ی مناڵ، ئه‌گه‌ر ویستوویه‌تی ڕه‌خنه بگرێ و ڕق و كین بڕێژێ به بالۆره و ئه‌گه‌ر ویستوویه‌تی به ڕیتم ده‌روونی له‌ گرفته‌كانی ڕوحیی پاک بكاته‌وه، به ئاهه‌نگی مه‌شكه‌ژاندن سوكنایی هاتووه‌تێ. ژنی كورد زگماک هۆنه‌ر بووه. ئه‌وه‌ی ئه‌و له لایه‌لایه‌ و بالۆره و مه‌شكه‌ژاندن و شینگێڕیی مردوو و... دا وه‌ک هۆنراوه خوڵقاندوویه‌تی، له باری ناوه‌رۆک و جوانیناسییه‌وه بێ وێنه‌یه و پیاوی كورد، له كاری مۆسیقا دا، ئه‌و سوژه ‌و دیالێكتانه‌ی له ژن وه‌رگرتووه و ئه‌وه‌ كه له حه‌یراندا له زمان كیژه‌وه ده‌گوترێ، ئه‌مانه‌تدارییه‌كه له لایه‌ن پیاوه‌وه. ئه‌گینا ژن، ئه‌ویش ڕاسته‌وخۆ، كه‌ی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی بووه كه توانایییه‌كانی خۆی له مۆسیقا دا، ئه‌ویش له سه‌رده‌مێكدا كه ته‌نانه‌ت بۆ پیاویش گۆرانی گوتن به كارێكی سووک داندراوه، بهێنێته مه‌یدانه‌وه؟ ‌

بوار

kurdestan4 — Tue, 05 Jun 2007 15:28:53 GMT

لایه‌نگری ئه‌وه نیم زمانی كوردی به په‌تی په‌تیگه‌ری بخنكێ! زمانی زیندوو وه‌رده‌گرێ و ده‌شبه‌خشێ. به‌ڵام پێموانییه پێویست بێ نووسه‌ر له كاتی نووسین دا به زمانێكی دیكه بیر بكاته‌وه و به "كوردی" بنووسێ. ڕه‌چاو كردنی ئه‌و شێوازه و له به‌ر چاو نه‌گرتنی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی زمانی كوردی ئاكامه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه كه ئه‌گه‌ر كه‌سێک زمانه‌كه‌ی دیكه نه‌زانێ ده نووسینی ئه‌و نووسه‌رانه ناگا.
ئه‌و سه‌ره‌ڕۆیییه‌ی ئێستا ده نێو زۆربه‌ی نووسه‌ران دا، به تایبه‌ت ده نێو نووسه‌رانی گه‌رمێن دا[1]، باوه هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی خۆماڵییه له زمانی كوردی! هه‌ر نه‌بێ ئه‌وانه‌ی له‌مێژه ده‌نووسن و به ناشوكری نه‌بێ "شاعیر" و "نووسه‌ر" و "سه‌رنووسه‌ر"ن ده‌بوایه له‌و بواره دا زیاتر هه‌ست به به‌رپرسایه‌تی بكه‌ن و سه‌ره‌ڕۆیانه مل پێوه‌ نه‌نێن و به خۆیانه‌وه خوێنه‌‌رانیشیان به‌ره‌و لاڕێ نه‌به‌ن.
ماوه‌یه‌ک له‌وه‌ی پێش كه وتارێكم له شاعیر و نووسه‌ر و سه‌رنووسه‌رێكی نیشته‌جێی هه‌نده‌ران ده‌خوێنده‌وه تووشی ئه‌و ده‌ربڕینه هاتم: "... ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بوو كه بێ گودار له ئاو بدا"! ده دڵه خۆمدا گوتم: ئه‌و خوێنه‌ره به‌سته‌زمانه‌ی فارسی نازانێ ده‌بێ چۆن له‌و ده‌ربڕینه بگا!

پیرۆز

kurdestan4 — Tue, 05 Jun 2007 15:24:23 GMT

فه‌رهه‌نگی به پیرۆز دانان و بوت ساز كردن و ئه‌فسانه هه‌ڵبه‌ستن له نێو كۆمه‌ڵگای ئێمه دا زۆر كه‌لێن و قوژبنی ته‌نیوه‌ته‌وه. له سیاسه‌ت دا له‌مێژه مه‌رگخوازی و شه‌هیدپه‌روه‌ری و قاره‌مان سازكردن بوونه دیارده‌گه‌لێكی پیرۆز. ئه‌و فه‌رهه‌نگه چه‌وته ئه‌ده‌بیاتیشی گرتۆته‌وه و هێندێک شاعیر و نووسه‌ر ئه‌و دیاردانه‌یان وه‌ک شتێكی پیرۆز له ‌به‌ر چاوی خه‌ڵک زه‌ق كردوونه‌وه و خه‌ڵکیان به‌ره‌و نه‌مان و نه‌هێشتن هان داوه.

له سیاسه‌ت دا ئه‌و فه‌رهه‌نگه بوو به هۆی ئه‌وه كه هه‌ر كه‌س له گوڵ كاڵتری به "پیرۆز"ه‌كان گوتبا گڵۆڵه‌ی به‌ختی ده‌كه‌وته لێژی! له ئایینیشدا هه‌ر كه‌س زمانی به پێچه‌وانه‌ی وته‌ی "پیرۆز"ێک بگه‌ڕێ به كفر داده‌ندرێ. ئه‌گه‌ر ئه‌و فه‌رهه‌نگه له ئه‌ده‌بیاتیشدا ڕیشاژۆ بێ، دوور نییه سبه‌یڕۆژێ كه‌س نه‌وێرێ ڕه‌خنه له "شاعیری پیرۆز" و "كتێبی پیرۆز" بگرێ، له ترسی ئه‌وه‌ی كه نه‌كا زمانی مووی لێ بێ.

كاتێک ده‌گوترێ "حه‌زره‌تی نالی" یان "حه‌زره‌تی خانی" یان حه‌زره‌تی فڵان، وێڕای ئه‌وه كه ناودێر كردن به "حه‌زره‌ت" ڕێزێكی تایبه‌تی بۆ ئه‌و كه‌سانه ده‌گه‌یه‌نێ، به پیرۆز دانانی ئه‌و كه‌سانه‌ش ده‌نوێنێ. ناڵێم ئه‌و كه‌سانه شایانی ڕێز نین. به بێ شک جێی ڕێزن و ‌ده‌بێ شانازیشیان پێوه بكرێ، به‌ڵام هیچ پێویست ناكا له گوێن كه‌سایه‌تییه ئایینییه‌كان ‌بكرێن به كه‌سایه‌تییه‌كی پیرۆز.

"ڕێبوار سیوه‌یلی" كتێبێكی هه‌یه به ناوی "كتێبی نالی" كه تێیدا سێ قه‌سیده‌ی نالی شیكردوونه‌وه. له وتووێژێكدا[1] لێی ده‌پرسن: بۆ ناوی به‌رهه‌مه‌كه‌ت ناوه "كتێبی نالی"؟ له وه‌ڵامدا ده‌ڵێ:

"به لای منه‌وه ئه‌و ناونیشانه به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی شێعری نالی‌یه بۆ ئاستی كتێبه موقه‌ده‌س و پیرۆزه‌كانی دنیا. ... هیچ كامێ له كتێبه گه‌وره‌كانی ژیاری مرۆڤایه‌تی بێبه‌ش نین له شێعرییه‌ت و پێرۆزی و له تێكه‌ڵێک له‌و دوو ڕه‌گه‌زه. ئێمه كتێبمان هه‌یه به ناوی "كتێبی بودا"، كتێبمان هه‌یه به ناوی "كتێبی زه‌رده‌شت" و "كتێبی عیسا" و "كتێبی "مووسا" و "كتێبی محمد" و هتد. كه هه‌موویان تێكه‌ڵێكن له پیرۆزی و شێعری. ئه‌مه جگه له‌وه‌ی مێژووی كتێب بۆخۆی پڕه له ڕووداوی پیرۆزمه‌ند و شكۆدار. له پشت ژماره‌زۆریی ده‌ستنووس و هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ی مرۆڤ داونی بۆ پاراستنی كتێبه‌كان، ڕێزگرتنێكیش له پیرۆزمه‌ندی و له‌وێشه‌وه له شێعر هه‌یه، كه بێگومان ئێستا به لای ئێمه‌وه نرخێكی ئه‌وتۆی نه‌ماوه، وه‌لێ بۆ نه‌وه‌كانی پێش ئێمه نرخێكی مه‌عنه‌ویی تایبه‌تیان هه‌بووه. جا ئه‌گه‌ر مێژووی كتێب بۆخۆی به‌و ڕه‌وته دا تێپه‌ڕیبێت و ئێمه‌ش شاعیرێكی گه‌وره‌ی وه‌كو "نالی"مان هه‌بێت، بۆچی كتێبێكمان نه‌بێت به ناوی "كتێبی نالی" كه مرۆڤێكه به ته‌واوی مانا "كتێب"ی به‌رهه‌م هێناوه؟ ... به مانایه‌كی تر، ده‌مه‌وێ بڵێم: به‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه نالی یه‌كێكه له‌و كه‌سایه‌تییه گه‌ورانه‌ی ناو مێژوو و خه‌یاڵگه‌ی مرۆڤی كورد، ئه‌وه‌ی ده‌شێت كتێبه‌كه‌ی یادهێنه‌ره‌وه‌ی كتێبه پیرۆزه‌كان بێت و جگه له په‌یامه شێعرییه‌كه‌ی، هه‌ڵگری په‌یامێكی یه‌زدانیش بێت. شێعر به گشتی و شێعری كه‌سانێكی وه‌كو نالیش به تایبه‌تی، له ئاستێک له ئاسته‌كاندا، ده‌كرێ هه‌ڵگری په‌یامێكی یه‌زدانییانه‌ی پیرۆز بێ، چونكه مامه‌ڵه‌ی نالی له‌گه‌ڵ زمان دا، هه‌مان مامه‌ڵه‌ی یه‌زدانه له‌گه‌ڵ گه‌ردووندا. لێره‌وه پێموایه ناونیشانی "كتێبی نالی" هه‌وڵدانێكی چاونه‌ترسانه‌ی منه بۆ ئه‌وه‌ی كه نالی ته‌نیا له ئاستی شاعیرێكدا نه‌بینم، كه له ناو مێژوو دا ئه‌یدۆزنه‌وه؛ به‌ڵكو شاعیرێكه له ده‌ره‌وه‌ی مێژوو..." - ڕێبوار سیوه‌یلی، ئاینده، ژماره 38 -

یه‌ک وڵات و یه‌ک زمان!

kurdestan4 — Tue, 05 Jun 2007 15:19:39 GMT

• دوکتور محه‌ممه‌دڕه‌زا باتێنی

کوردی و تورکی و زمانگه‌لی وێنه‌ی ئه‌وانه‌ زمانی ته‌واوعه‌یارن و زۆر هه‌ڵه‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ڕاوێژ یان ته‌نانه‌ت به‌ زاراوه‌ نێودێر بکرێن. چونکه‌ زاراوه‌ هه‌ر جیاوازییه‌کی ده‌ربڕینه‌، وه‌ک زاراوه‌ی ئیسفه‌هانی له‌ به‌رامبه‌ر زاراوه‌ی یه‌زدی دا.

ئه‌گه‌ر ئه‌من ده‌گه‌ڵ تاجیکییه‌ک قسان بکه‌م هیچ گیروگرفتێکم بۆ تێگه‌یشتن له‌ زمانی وی که‌ نیشته‌جێی وڵاتی تاجیکستانه‌ نییه‌، چه‌ند وشه‌ نه‌بێ که‌ له‌وانه‌یه‌ بپرسم مه‌به‌ستی چییه‌. واته‌ پێوه‌ندییه‌که‌ تێکناچێ. به‌و پێیه‌ ئێمه‌ به‌وه‌ ده‌ڵێین زاراوه، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ نێوان 60 له‌ سه‌د یان سه‌رتر پێوه‌ندییه‌که‌ تێکچێ پێیده‌ڵێین ڕاوێژ، که‌ تا ڕاده‌یه‌ک تێده‌گه‌ین لایه‌نه‌که‌ی تر ده‌ڵی چی، به‌ڵام پێوه‌ندیی ته‌واو سه‌رناگرێ. بۆ وێنه‌ ئه‌گه‌ر گیله‌کییه‌ک بێ و قسه‌م ده‌گه‌ڵ بکا، من تێناگه‌م ده‌ڵێ چی، که ‌وایه من ده‌ڵێم ئه‌وه‌ زمانێکه‌؛ گیله‌کی زمانه‌، مازه‌نده‌رانی زمانه‌، کوردی، تورکی زمانن. به‌ڵام ئه‌و داستانه‌ که‌ ئه‌وانه‌ له‌ ڕابردوو دا چ زمانێکیان هه‌بووه‌ باسێکی دیکه‌یه‌.

له‌ کۆبوونه‌وه‌ی زانستگه‌ی تۆرۆنتۆ دا یه‌کێک پرسیاری کرد‌: ئایا زمانێک، هه‌ر به‌ له‌ ناوچوونی ئاخێوه‌رانی ده‌مرێ یان به‌ شێوه‌یه‌کی تریش ده‌مرێ؟ به‌ڵێ، زۆربه‌ی وڵاتانی باکووری ئه‌فریقا که‌ ئێستا به‌ عه‌ڕه‌ب داده‌ندرێن، وه‌ک میسر و چه‌ند به‌شی گه‌وره‌ له‌ عێڕاق؛ ئه‌وانه‌ هه‌ر به‌ عه‌ڕه‌بی قسه‌یان نه‌ده‌کرد. کاتێک ئیسلام به‌ سه‌ریاندا زاڵ بوو و له‌و وڵاتانه‌ ده‌سه‌ڵاتی عه‌ڕه‌ب‌ سه‌قامگیر بوو، زمانه‌که‌یان بوو به‌ عه‌ڕه‌بی و ئه‌وانه‌ بوونه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کی عه‌ڕه‌ب. به‌و پێیه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ئازه‌ربایجاندا سه‌رده‌مێک به‌ ڕاوێژێکی فارسی قسه‌ کراوه‌ و دوایه‌ تورکی بۆته‌ باو، ئه‌وه‌ باسێکی مێژوویییه‌. ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ زمانی تورکییه‌ و زمانی تورکیش زمانێکه‌. زمانناسان زاراوه‌یه‌کیان هه‌یه‌ پێیده‌ڵێن Linguistic Islands واته‌ دورگه‌ زمانییه‌کان. به‌و مانایه‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ گوندێکی ئازه‌ربایجان خه‌ڵک به‌ تورکی نه‌دوێن و به‌ ئازه‌ریی کۆن بدوێن، هه‌روه‌ک چۆن له‌ میسریش تاقمگه‌لێک هه‌ن که‌ ئێستاش زمانه‌ کۆنه‌کان ده‌زانن و کوت کوت وه‌ک دورگه‌ زمانییه‌کان ماونه‌وه‌. به‌و پێیه‌ ئه‌وه‌ دوو باسی جیاوازه‌. ئه‌وه‌ که‌ ئێستا تورکی زمانه‌ یان نا؟ وه‌ڵام "ئه‌رێ"یه‌؛ ئه‌وه‌ش که‌ سه‌رده‌مێک مه‌ڵبه‌ندی ئازه‌ربایجان به‌ زمانێک دواوه‌ که‌ ڕیشه‌ی ئێرانی هه‌بووه‌ ڕاسته‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ دوو بابه‌تی‌ جیاوازن.

فولکلور و تخیل

kurdestan4 — Tue, 05 Jun 2007 15:12:25 GMT

حضور زن در فرهنگ شفاهی کرد

● نوشته: کریستین آلیسون
o ترجمه از انگلیسی: فریده فتاحی قاضی

برای دانش‌پژوه کرد، «فولکلور» نقش مهمی را در فرهنگ سنتی ایفا می‌کند. در تعریف، از فولکلور به عنوان مخزنی از علم و خرد بیان شده است که قسمت عمده‌ای از زندگی کردها را دربر می‌گیرد. و نیرویی است که یک اجتماع سنتی را به هم می‌پیوندد. اگر چه امروزه تعداد افرادی که هنوز به صورت سنتی در روستاها زندگی می‌کنند رو به کاستی می‌رود، با این همه میزان سواد و علم در میان کردزبان‌ها قابل توجه نیست. به همین دلیل فولکلور اهمیت سمبولیک بسیار گسترده‌ای دارد و نه ‌تنها از مشخصه‌های مردم کردستان، بلکه بقایای یگانه ادبیات کردی نیز هست که بسیاری از مردم آن را به خوبی می‌شناسند.

در بستر فرهنگ کردی، اصطلاح «فولکلور» می‌تواند دارای ابعاد وسیعی بوده، اشکال سنتی و عادات خاص جامعه را در زمینه‌های هنری و مسائل دیگر اجتماع پوشش دهد. در این بحث بیشتر از مفاد ادبیات شفاهی و به مفهوم دقیق از «هنر لفظی» گفتگو خواهد شد که شامل مطالبی از سنت‌ها، رسوم و عقاید باستانی و هم‌چنین درباره شعر و نثر می‌باشد. همه این مطالب در گذشته عموماً به طور شفاهی بیان می‌شده ولی امروزه بیشتر این مطالب گردآوری و به چاپ رسیده است.

فولکلور در زبان کردی غالباً به عنوان Hyperotrophy بیان شده است (Nikitine 1950) که اروپائیان آن را شعر رزمی، قصیده، یا ترجیع بند، ضرب‌المثل و داستان‌های فولکلوریک و نوحه و چیزهای دیگری از این دست می‌خوانند. این گستردگی و تفاوتها می‌تواند برخاسته از سرزمینی که به علت نامساعد بودن شرایط زندگی، مردم را به زندگی در گروههای کوچک در نقاط مجزا و دور از هم مجبور کرده است و این زندگی گروهی مجزا، تفاوتها را در فولکلور باعث شده و سبک‌های متفاوتی به وجود آورده است. اگرچه داستانها و ژانرهای مشابه و مشترک زیادی نیز در میان آنها به چشم می‌خورد. در ضمن تفاوت‌های فرهنگی زیادی نیز بین کردها و همسایگانشان- نظیر ترکمن‌ها، مسیحی‌ها و اعراب و ترک‌ها و فارس‌ها- وجود دارد و تا زمانی که این تفاوت‌ها وجود دارد فولکلور به طور پیوسته در حال تغییر و دگرگونی خواهد بود. همچنین تغییر در فولکلور ممکن است توسط راوی یا شنوندگان آن ایجاد شود. در هر حال می‌توان گفت آنچه که خوانده و اجرا می‌شود، متناسب و مرتبط با اصل مطلب است و گویندگان یک داستان فولکلوریک اساساً موضوعی را انتخاب می‌کنند که متناسب با شرایط باشد و مسلماً شنوندگان نیز همان چیزی را برمی‌گزینند که علاقمند به آن هستند و تحت تأثیر آن نیز قرار می‌گیرند.

تغییرات بسیاری در عقاید سنتی و موروثی در چهارچوب فولکلور در هر جامعه به مرور زمان و تحت تأثیر مسائلی که ذکر شد ایجاد می‌شود. اما نمی‌توان گفت که به کلی عوض می‌شود ولی اگر چاپ و نقل نگردد، به مرور زمان فراموش شده و از بین خواهد رفت و یا حداقل قادر نخواهد بود نقش مهمی در زندگی افراد و جامعه ایفا کند.

در کردستان فولکلور و زن ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. در واقع این زنها هستند که حرف اول را در آوازها و داستان‌ها می‌زنند و هم‌چنین راویان اشکال دیگر فولکلوریک نیز هستند. این نقش برجسته زنان به خصوص در گذشته دال بر تسلط زنان بر عادت و رسوم مرد و نمایانگر اهمیت و نقش آنان در جامعه‌ی کرد بوده است.

تأویل و درک این مسئله سئوالات زیادی را مطرح می‌کند، از جمله این که خواه اگر ما نقش زنان را در جامعه با مردان یکسان فرض کنیم و خواه صدای واقعی زنان را در فولکلور کردی مشاهده نماییم آیا نمی‌توانیم بپذیریم که سخنان ایراد شده توسط مردان نیز در آن نقش مهمی ایفا می‌کند؟ در این صورت چگونگی حضور مردان نیز در فولکلور کردی مطرح خواهد شد ارتباط بین فولکلور و جامعه بسیار پیچیده و بغرنج است. فولکلور ممکن است یک اجتماع واقعی و یا یک اجتماع ایده‌آل را توضیح دهد. هنگامی که ما نقش زنان را در فولکلور مورد بررسی قرار می‌دهیم، خود را ملزم به طرح این پرسش می‌بینیم که واقعاً فولکلور از آن چه کسی است؟

سنت‌های واقعی و ملموس در ابتدا ممکن است برای استفاده هر دو جنس یعنی زن و مرد به وجود آمده باشد و در ضمن نباید نقش تخیل در فولکلور را ناچیز بشماریم. شهرت جهانی داستان‌هایی که قهرمان آنها به طور اتفاقی و اغراق‌آمیز بر دشمن غالب می‌شود، گواه بر این مدعا است.

توسل به شاه‌ها و شاهزاده‌ها و اشراف که شخصیت‌های اصلی داستان‌ها هستند و همواره در خوشی و تجمل زندگی می‌کنند و ناظرینی که هرگز قادر نیستند آرزوی داشتن چنین ثروت و مکنتی را حتی در سر بپرورانند، نظیر اشتهای سیر‌ناپذیر اروپائیان طبقه متوسط برای خواندن مجلات و تماشای برنامه‌های تلویزیونی است. که آنها را در خواب خوش ثروت و شهرت فرو می‌برد. به علاوه ما نباید فراموش کنیم که تقریباً همه اشکال فولکلور باستانی کردها، اشاره به شیوه‌هایی از زندگی دارد که برای اکثر مردم کردستان برای همیشه محو شده است.

آنچه که مسلم است بحثی جامع و فراگیر درباره‌ی تمام ابعاد فولکلور در این مقاله نمی‌گنجد ولی سعی شده است به برخی از زوایای آن پرداخته شود. به عنوان مثال در این مقاله به نقش زنان کرد و چگونگی حضور آنان در فولکلور پرداخته خواهد شد و البته لازم به ذکر است که در این مقاله ارتباط بین فولکلور و جامعه در میان گروههای جدا از هم در داخل کردستان مطرح نخواهد شد، اما لاجرم از موضوعات و مسائلی که در سرتاسر این سرزمین پهناور اتفاق می‌افتد بهره خواهیم گرفت و براساس آن می‌توانیم به یک نتیجه‌ی کلی برسیم. در این مقاله سه مسئله مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ اول: نقشی که توسط زنان در تصنیف‌ها ایفا می‌شود؛ دوم و سوم: تغییرات و احساسات در فولکلور کردی است. مثالی از چگونگی تخیل در زنان و حضور آنان در یک ژانر خاص، آواز در فولکلور است که به نظر می‌رسد، در سراسر نواحی که به لهجه‌ی "کرمانجی" سخن می‌گویند یافت می‌شود و گمان می‌رود که این سبک رخدادهای واقعی و مردم را مورد بررسی قرار می‌دهد. موضوعات عنوان ‌شده مقدم و برتر از برخی جنبه‌های دیگر فولکلور است. سئوالی که مطرح می‌شود این است که به راستی ما چگونه می‌توانیم فولکلور در زبان کردی را برای مستمعین آن تعریف کنیم؟ ارائه تعریفی دقیق و فراگیر می‌تواند هم برای اروپائیان و هم برای کردهایی که در شهرها و دور از اجتماعات کوچک روستایی- که بیشتر آوازها و داستان‌ها و نخستین اجراها از آنجا برخاسته است- زندگی می‌کنند، مفید واقع گردد.

kurdestan4 — Thu, 26 Apr 2007 16:05:25 GMT

دادگاه تجديدنظرهلند

موضوع : اخبار و رویدادها

دبير كميته حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت درگفت‌وگوباايسنا: دادگاه تجديدنظرهلند به تداوم بازداشت تاجرهلندي فروشنده موادشيميايي به صدام حكم داد دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومين شيميايي سردشت با تشريح وضعيت پرونده‌ي تاجر هلندي كه در تامين مواد شيميايي استفاده شده در بمب‌هاي شيميايي از سوي صدام دخالت داشته، اظهار داشت كه محاكمه‌ي اين فرد نقطه‌ي عطفي بزرگ و سندي غيرقابل انكار در مظلوميت مردم و ساكنان نواحي مرزي و غيرنظاميان ايراني طي جنگ تحميلي است. خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران

عثمان مزين، دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت در گفت‌وگو با خبرنگار حقوقي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) با اشاره به اين‌كه اكنون دادگاه تجديدنظر «فرانس فان رات» تاجر هلندي كه در تامين مواد شيميايي استفاده شده در بمب‌هاي شيميايي به كار رفته در جنگ عراق عليه ايران نقش داشته در هلند در حال برگزاري است، اظهار داشت: فرانس فان رات به تهيه و فروش مواد اوليه‌ي توليد سلاح‌هاي شيميايي به حكومت صدام متهم است. وي موادي را از كشورهاي مختلفي مانند ايتاليا، ژاپن، فرانسه، سوئد، هلند و آمريكا تهيه و به كشور عراق منتقل و عراق نيز در تهيه و توليد سلاح‌هاي شيميايي و گاز خردل و اعصاب و روان از اين مواد استفاده مي‌كرده است. وي ادامه داد: علت اصلي تعقيب و محاكمه‌ي «فرانس فان رات» سرپيچي از ممنوعيت كشورها، سازمان‌ها و اشخاص از فروش مواد اوليه‌ي تسليحات شيميايي به حكومت عراق توسط سازمان ملل از اواخر سال 1984 بوده است كه نامبرده در سال 1986 مواد عمده‌اي را به حكومت صدام فروخته است. مزين با اشاره به اين كه ظن پليس به «فرانس فان رات» به دليل فعاليت وي در زمينه‌ي انتقال اين مواد به عراق و اداره‌ي چندين كمپاني براي اين مقاصد بوده است، اظهار داشت: بعد از اين كه «فرانس فان رات» مورد ظن و تعقيب پليس در سال 1988 قرار مي‌گيرد از اروپا خارج و در چند كشور مخفيانه زندگي مي‌كند. فرد مذكور يك‌بار در سال 1990 توسط پليس شهر ميلان دستگير شده و همچنين در يكي از شهرهاي آمريكا دستگير و سپس با قرار وثيقه آزاد مي‌شود. وي ابراز داشت: بعد از دو بار دستگيري و آزادي و تعقيب از سوي پليس، "فرانس فان رات" به خاطر ترس از دستگيري و محاكمه به كشور عراق مسافرت و براي وي از سوي حكومت صدام نام و هويت و شناسنامه‌ي عربي تهيه مي شود. نامبرده در همان جا به عنوان يك تبعه‌ي عراقي تا سال 2003 (زمان سقوط حكومت صدام) زندگي مي‌كند. مزين گفت: بعد از سقوط حكومت صدام، « فرانس فان رات» خود را به سفارت هلند معرفي كرده و خواستار بازگشت به كشورش مي‌شود و سفارت هلند نيز محترمانه وي را به هلند بازمي‌گرداند. دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت، اظهار داشت: نامبرده در نوامبر سال 2003 توسط پليس هلنداحضار شده كه با توضيح در مورد اقداماتش فورا توسط پليس بازداشت مي‌شود. در ابتداي امر فقط بمباران شيميايي حلبچه در پرونده‌ي وي مطرح بود. مزين خاطرنشان كرد: انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت (ODVCW) غيردولتي است و در سال 1380 تاسيس شده است. در همان سال تقاضاي عضويت در سازمان منع گسترش سلاح‌هاي شيميايي (OPCW) مطرح شد كه مورد پذيرش قرار گرفت. سازمان منع گسترش سلاح‌هاي شيميايي داراي 167 عضو و 20 انجمن است. وي افزود: پس از مطرح شدن اين مساله در مطبوعات هلند و حضور آقايان «رحيم كريمي واحد» و «صالح عزيز پوراقدم» (دو تن از شيمياييان) در آن‌جا، شكايت مربوط به شيمياييان سردشت مطرح شده و اولين جلسه‌ي محاكمه نيز در 18 مارس سال 2005 با حضور سه نفر از شكات حلبچه‌يي و يك نفر از سردشت برگزار شد. بر اساس مقررات هلند، صرفا اتباع هلندي مي‌توانند در دادگاه‌هاي داخلي اين كشور طرح شكايت كنند، لذا طرح پرونده را با حضور دو تن از مردم حلبچه و يك شهروند سردشتي كه خود قرباني واقعه‌ي تير ماه سال 1366 است، شروع كرديم. مزين گفت: پس از مطرح شدن موضوع، دادستان پرونده بر اساس دعوت ما در سال 1384 به ايران سفر كرده و به مدت سه روز در سردشت اقامت داشت. وي با بيان اين‌كه اطلاعات لازم در رابطه با بمباران شيميايي ايران در اختيار دادستان پرونده قرار گرفت، گفت: آقاي تيفن (دادستان پرونده) به كرمانشاه و آبادان نيز مسافرت كرده و در جلسه‌اي در دفتر خدمات حقوقي رياست جمهوري گفت در ابتدا قصد طرح اتهام نسل‌كشي، به خاطر بمباران شيميايي شهرهاي حلبچه، زريوار و باديسان را داريم كه البته خود نيز احتمال عدم اثبات اين اتهام را بيان كرد. همچنين گفت كه در درجه‌ي دوم اتهام جنايت جنگي را براي وي مطرح خواهيم كرد. دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت ادامه داد: دادستان پرونده، انتساب اتهام جنايت جنگي را به خاطر حمله به منطقه آلوت در شهر بانه در سال 1987، حمله به شهر سردشت در سال 1987، حمله به روستاي زرده در استان كرمانشاه و حمله به شهر اشنويه در سال 1988 و حملات متعدد شيميايي عليه نظاميان ايراني در آبادان 1986 و حمله به بيمارستان اين شهر بيان كرد. مزين خاطر نشان كرد: خانم زيگفلد وكيل 15 نفر از شكات ايراني بود كه در آن دادگاه طرح دعوي كرده و سه نفر نيز از حلبچه‌ي عراق در جلسه‌ي دادگاه حضور داشتند. دادستان پرونده براي به دست آوردن سرنخ‌ها، علاوه بر سفر به ايران، به 9 كشور ديگر نيز مسافرت كرد. همچنين در آن دادگاه نامه‌هايي ارايه شد كه در سال‌هاي 1992، 1998 و 2002 توسط دولت عراق براي سازمان ملل به صورت محرمانه نگاشته شده بوده كه صرفا 5 كشور عضو از محتويات آن مطلع بودند كه در آن اطلاعاتي در مورد «فرانس فان رات» و برخي از مقامات عراقي مطرح شده بود. وي افزود: «فرانس فان رات» در دادگاه مذكور، به اتهام معاونت در جنايات جنگي به 15 سال حبس محكوم شده كه اكنون نيز در حال سپري كردن دوران محكوميت است. وكلاي وي به حكم صادره اعتراض كردند و اكنون پرونده در دادگاه تجديدنظر شهر لاهه كشور هلند در حال رسيدگي است. مزين گفت: براي اين دادگاه صالح عزيزپوراقدم، حسن كريمي‌واحد، قادر مولان‌پور و ليلا معروف‌زاده از سردشت، عبيدالله شريفي، تيمن سعيدپور و خليل سعيدپور از آلوت بانه، كيومرث حسيني و سعدالله عظما از زرده كرمانشاه و آقايان عبدالعلي مختارزاده و معمارباشي از خرمشهر و آقايان رباز و دانا محمد از حلبچه در 2 جلسه‌ي برگزار شده شركت داشتند. وي با بيان اين‌كه جلسات دادگاه 4 الي 5 روز طول مي‌كشد، افزود: تاكنون 2 جلسه دادگاه برگزار شده است. در جلسه‌ي نخست عمده‌ي دفاعيات متهم ارايه شده و «فرانس فان رات» در اين جلسه كليه‌ي اظهاراتش را كه در بازجويي ها و دادگاه بدوي گفته بود، تكذيب كرده است و بيان كرده كه صرفا مسوول خريد مواد و انتقال آنها از آمريكا به يكي از بنادر ايتاليا بوده و نقشي در انتقال مواد به عراق نداشته‌است. دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت خاطر نشان كرد: دادستان جديد پرونده (سيمون منيكس) براي رد و تكذيب اين ادعاي متهم و وكلاي وي، دو فقره نامه را ارايه كرده كه يك فقره از نامه‌ها به دست‌خط شخص صدام حسين بوده كه به فرانس آن رات ارسال شده و ديگري پاسخ نامه‌ي صدام حسين با خط و امضاي فرانس آن رات است. در پايان جلسه‌ي نخست وكلاي پرونده خواستار احضار سرهنگ والتربيگ به عنوان كارشناس تسليحات شيميايي مي‌شوند. وي ادامه داد: در جلسه‌ي دوم دادگاه تجديدنظر سرهنگ والتربيگ را احضار مي‌كند و وي براي پاسخ به ادعاهاي وكلاي فرانس فان رات درخواست مهلت يك هفته‌اي كرده است. در پايان جلسه‌ي دوم شكات پرونده، شكايت خود مبني بر محكوميت متهم و پرداخت و جبران غرامت را مطرح مي‌كنند. مزين گفت: مشكلي كه وجود دارد بحث شناسايي اموال متهم است زيرا حتي اگر حكم به نفع ما نيز صادر شود،اموالي از متهم نداريم كه در راستاي وصول حقوق‌مان توقيف كنيم و همچنين براي شكات سردشتي جنبه‌ي مالي مساله‌ي زياد مطرح نيست بلكه جنبه‌ي انساني و عدم تكرار وقايع اين‌چنيني در دنياي امروزي است. دبير كميته‌ي حقوقي انجمن دفاع از حقوق مصدومان شيميايي سردشت، با بيان اين‌كه پرونده‌ي مذكور اولين و تنها پرونده‌اي است كه قربانيان شيميايي در دادگاه‌هاي خارج از ايران مطرح كرده و توانسته‌اند حكم محكوميتي بگيرند، خاطر نشان كرد: وكلاي متهم پرونده، در جلسه‌ي اول و دوم دادگاه تجديدنظر تقاضاي صدور دستور آزادي موقت موكل خود را مطرح كرده بودند كه دادگاه پس از مشورت اين تقاضا را رد و حكم به تداوم بازداشت صادر كرده است. وي در پايان يادآور شد: اين‌كه يك كشور خارجي بپذيرد كه يكي از تبعه‌هاي خود را به دليل نقض مقررات بين‌المللي و معاونت در ارتكاب جرايم جنگي و همكاري با شخص صدام محكوم كند نقطه‌ي عطف بزرگي محسوب شده و همچنين سند غير قابل انكاري در مظلوميت مردم و ساكنان نواحي مرزي و غيرنظاميان ايراني به ويژه كردها طي جنگ تحميلي است.

کوردستانی - راپۆرتی په‌یامنێر ده‌رباره‌ی سێیه‌مین دانیشتنی دادگای بریندارانی كیمیایی سه‌رده‌شت له‌ ل

kurdestan4 — Thu, 26 Apr 2007 15:59:50 GMT

PNA- مه‌نسوور جیهانی/ تاران ـ سێیه‌مین دانیشتنی دادگای پێداچوونه‌وه‌ی "فرانس فان ئانرات" تاجری هۆڵه‌ندی كه‌ ده‌ڵاڵ و فرۆشیاری ماده‌كانی دروستكردنی چه‌كی كیمیایی به‌ حكومه‌تی سه‌دام حوسێنه‌ له‌ دادگای لاهای له‌ وڵاتی هۆڵه‌ندا به‌ڕێوه‌چووه‌و.
له‌م باره‌یه‌وه‌ "عوسمان موزه‌یه‌ن" ده‌بیری كومیته‌ی یاسایی ئه‌نجومه‌نی پاراستنی مافه‌كانی بریندارانی كیمیایی سه‌رده‌شت (ODVCW) له‌ دیدارێكی تایبه‌ت بۆ ئاژانسی هه‌واڵی كوردستان ـ په‌یامنێر ـ گوتی: "له‌ سه‌ره‌تای دانیشتنی سێیه‌مدا دادستانی دۆسییه‌كه‌ به‌ نیشاندانی چه‌ندین دیكۆمێنت سه‌لماندی كه‌ سه‌دام حوسێن له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتداری خۆیدا تووشی ژینووساید و كۆمه‌ڵكوژی دژ به‌ گه‌لی كورد بووه‌."
موزه‌یه‌ن هه‌روه‌ها گوتی: "نیشاندانی به‌ڵگه‌و و دیكۆمێنتی سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نفال یا له‌ ناو بردنی كورد و چۆڵكردنی گوندو ناوچه‌كانی كوردنشین، بۆردومانی كیمیایی هه‌ڵه‌بجه‌، و ته‌نانه‌ت هێرش كردنه‌ سه‌ر شاره‌ كوردنشیه‌نه‌كانی ئێران وه‌كوو سه‌رده‌شت، مه‌ریوان و شنۆ له‌ سێیه‌مین دانیشتنی دادگای پێداچوونه‌وه‌دا، وه‌كوو به‌ڵگه‌كانی دیكۆمینتی راسته‌قینه‌یه‌ كه‌ دوژمنی و دژایه‌تی ته‌واوی سه‌دام له‌ به‌رامبه‌ر گه‌لی كورد ده‌سه‌لمێنێت و نیشانده‌دات كه‌ ئه‌و تاوانباره‌ تووشی ژینۆساید یا كۆمه‌ڵكوژی بووه‌."
هه‌روه‌ها گوتیشی: "دادستانی یه‌كه‌می دۆسییه‌كه‌ش له‌ دادگای سه‌ره‌تاییدا هه‌روه‌ها ئه‌و تاوانانه‌ی سه‌ره‌وه‌ی راگه‌یاندبوو، به‌ڵام به‌و هۆیه‌ی كه‌ ئێمه‌ نه‌مان ده‌توانی سه‌باره‌ت به‌ فرانس فان ئانرات عونسورێكی مه‌عنه‌وی له‌ ئه‌نجامدانی تاوانی كۆمه‌ڵكوژی له‌ دادگادا بسه‌لمێنین، زۆرتر سه‌باره‌ت به‌ سه‌لماندنی تاوانی جینایه‌تی جه‌نگی پێداگریمان كرد."
ده‌بیری كومیته‌ی یاسایی ئه‌نجومه‌نی پاراستنی مافه‌كانی بریندارانی كیمیایی سه‌رده‌شت گوتی: "له‌م دانیشتنه‌دا هه‌روه‌ها دادستان، دیكۆمێنت گه‌ل و چه‌ندین بارنامه‌ی ئاراسته‌ كرد كه‌ نیشانه‌ی هه‌ڵگرتن و هاتووچۆپێكردنی ئه‌و كه‌لوپه‌ل و ماده‌ سه‌ره‌كییانه‌ بۆ دروستكردنی چه‌كی كیمیایی بوو. هه‌روه‌ها چه‌ندین به‌ڵگه‌ی دامه‌زراندنی نزیكه‌ی 9 كۆمپانیای رواڵه‌تی له‌ ئه‌مه‌ریكا و ئه‌وروپا ده‌رخست كه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی ماده‌ ناوبراوه‌كان دروستكرا بوون."
ئه‌و یاساناسه‌ گوتی: "پاشان دادستان پشتی به‌ وته‌كانی "تاناكا" به‌ست كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هاورێ و شه‌ریكه‌كانی فرانس فان ئانرات له‌ دروستكردنی ماده‌ی كیمیایی. تاناكا ته‌نانه‌ت چه‌ندین ماده‌ی له‌ وڵاتی ژاپۆن كریوه‌و گواستوویه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌مه‌ریكا و له‌ خزمه‌تی فرانس فان ئانرات دایناوه‌. هه‌روه‌ها تاناكا كه‌ له‌ دادگای سه‌ره‌تاییدا ئاماده‌ ببوو، ددانی به‌وه‌دا نابوو كه‌ ئه‌و مادانه‌ی له‌ وڵاتی ئه‌مه‌ریكا سازكرابوون، TJیه‌ كه‌ بۆ دروستكردنی ماده‌كان و چه‌كی كیمیاییه‌كان كه‌ڵكیان لێوه‌رگیراوه‌."
موزه‌یه‌ن ئه‌وه‌شی راگه‌یاند: "هه‌روه‌ها پێناسه‌و هه‌وییه‌ی عێراقیی فرانس فان ئانرات له‌ دادگا خرایه‌ روو كه‌ ماوه‌ی 13 ساڵ به‌ ناوی "فاروس المنسوور" به‌ شێوه‌ی نهێنی له‌ هوتێلی "الره‌شید" له‌ شاری به‌غداد ده‌ژیا."
عوسمان موزه‌یه‌ن له‌ كۆتایی ئه‌م دیداره‌دا گوتی: "له‌ كۆتایی دانیشتنی سێیه‌می دادگای پێداچوونه‌وه‌دا بارنامه‌گه‌لێك ده‌رخرا كه‌ نیشانی ده‌دا، ماده‌كانی ناوبراو به‌ 2 شێوه‌ واته‌ له‌ رێگای ئاویی و ویشكاییه‌وه‌ گوازراونه‌ته‌وه‌ بۆ به‌غداد، به‌م واتایه‌ كه‌ له‌ رێگای به‌حر له‌ ئه‌مه‌ریكاوه‌ بۆ یه‌كێك له‌ به‌نده‌ره‌كانی ئیتاڵیا و له‌وێشه‌وه‌ بۆ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ی ئه‌رده‌ن و پاشان بۆ به‌غداد گوازراونه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م مادانه‌ له‌ رێگای ویشكاییه‌وه‌ له‌ وڵاتی ئیتاڵیا به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ماشێنی بارهه‌ڵگر بۆ توركیا و له‌وێشه‌وه‌ بۆ به‌غدا ده‌گوازرانه‌وه‌."

نیما و لاوێكی كورد

kurdestan4 — Fri, 02 Mar 2007 07:26:35 GMT

هێدی

شاعیری به‌نێوبانگی فارس "نیما یوشیج(1895 - 1959)" ده وتووێژێكی دا باسی كوردێک ده‌كا به نێوی "ئه‌نجیری ئازه‌ر". دیاره ئه‌و كه‌سه‌ی نیما باسی ده‌كا هه‌ر كاک "سه‌دیقی ئه‌نجیری ئازه‌ر"ه كه تێكۆشه‌رێكی زانا و لێهاتووی مه‌هابادیی بوو و به داخه‌وه له ئاكامی سه‌ره‌ڕۆیی ئه‌حمه‌د تۆفیق(عه‌بدوڵڵای ئیسحاقی) دا تێدا چوو.
له‌و وتووێژه‌ی "نیما" ته‌نیا ئه‌و پرسیار و وه‌ڵامه‌م له‌به‌ر ده‌سته كه پێوه‌ندیی به "كاک سه‌دیقی ئه‌نجیری ئازه‌ر"ه‌وه هه‌یه:
- مامۆستا! سه‌باره‌ت به هاوچه‌رخه‌كان و به تایبه‌ت لاوه‌كان چ بڕوایه‌كتان هه‌یه؟
- هاوچه‌رخه‌كانی من نوقمی بوغز و ئێره‌یین. زۆر لاو ڕێگه‌ی منیان گرته به‌ر. زۆر لاو نێوی منیان زڕاند. ته‌وه‌للۆلیی یه‌كێک بوو له‌وان. شاملوو دێ پشتیوانیی من بۆ فڵان لاو وه‌ربگرێ و ئه‌وه‌ش سووكایه‌تییه‌كی دیكه‌یه. مێهدی سوهه‌یلی نێوزڕاو ده ڕادیۆ دا به‌رنامه‌ی قۆڕی شێعری نوێی به‌ڕێوه برد! گه‌مژه‌ترین لاوێكی دیومه، ئه‌و پیرێژنه مرده‌لۆخه‌یه - حه‌میدی شیرازی - بووه. شه‌هیدیی خۆراسانی زۆر پرسایه. به‌ڵام یه‌کێک به هۆی شێعره‌كانمه‌وه هه‌ستی به ته‌واوی ده‌رد و ڕه‌نجی من كردووه. له هه‌موو كه‌س باشتر، ته‌نانه‌ت له ئالی ئه‌حمه‌دیش باشتر. ئه‌و كه‌سه، لاوێكی كوردی چاره‌ڕه‌شه. نێوی ئه‌نجیری ئازه‌ره.

شێعری کۆنکرێت

kurdestan4 — Fri, 02 Mar 2007 07:20:20 GMT

چه‌مکی شێعری کۆنکرێت(Konkrete Poesie) دوای 1950 له‌ زۆر وڵاتان هاوکات سه‌ری هه‌ڵدا. لایه‌نگرانی ئه‌و ڕه‌وه‌ته‌ مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌ بوو پێوه‌ندیی پیت و وشه‌کان و ته‌نانه‌ت خاڵبه‌ندییه‌کانی ڕسته‌ش، ده‌گه‌ڵ‌ زمان بپچڕێنن و به‌ شێوه‌یه‌کی "کۆنکرێت"، وه‌ک وێنه‌، له‌ به‌ر چاوان زه‌قیان که‌نه‌وه‌. ئه‌و شێوه‌ "شێعر"انه‌ له‌ کوردیدا به‌ "شێعری وێنه‌یی"، یان هه‌ر به‌ "شێعری کۆنکرێت" ناسراون.

دوای ئه‌وه‌ که‌ هێندێک شاعیر ئه‌و شێوه‌یه‌یان ڕه‌چاو کرد، که‌وتنه‌ به‌ر ڕه‌خنه‌. هێندێک پێیان قۆڕییات بوو، هێندێکیش پێیان وابوو ئه‌وه‌ سه‌قه‌تکردنی زمانه‌ و هیچی دی.[1]

د. موحسین ئه‌حمه‌د عومه‌ر ده‌ گۆڤاری "شین"ی ژماره‌ 5 دا وتارێکی ئاماده‌ کردووه‌ که‌ به‌شێکی نووسینی خۆیه‌تی و به‌شێکی وه‌رگێڕدراوه‌یه‌، به‌ڵام سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێڕانه‌که‌ی دیاری نه‌کردووه‌! ده‌و‌ وتاره‌ دا سه‌باره‌ت به‌ "شێعری کۆنکرێت" نووسیویه‌:

"... له‌ هه‌موو حاڵه‌تێک[دا] ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ له‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی کوردیدا شتێکی تازه‌یه‌ و ده‌توانین بڵێین[ده‌کرێ] شاعیر عه‌باس عه‌بدوڵڵا یۆسف به‌ یه‌کێ له‌ به‌رایییه‌کان دابنرێ که‌ شێعری کۆنکرێت یان شێعری وێنه‌داری نووسیبێ(بڕوانه‌ هۆنراوه‌ی "بۆردومانی مێشێک").

یادی مامۆستا گۆران

kurdestan4 — Thu, 08 Feb 2007 13:03:38 GMT

به‌ڕێز كاک جه‌عفه‌ری حوسێنپوور(هێدی)
به‌وپه‌ڕی ڕێزه‌وه،
وتووێژه‌كه‌تانم له‌گه‌ڵ كاک فاتیح شێخولئیسلامی له سایته‌كه‌تاندا بینی. ده‌ستتان خۆش بێت كه كاک فاتیحتان هێنایه قسه.
له قسه‌كانیدا كاک فاتیح ئاماژه‌ی به ساڵانی خوێندكاریی خۆی له تاران و ڕۆژنامه‌ی كوردستان و ژماره‌ی تایبه‌تی مردنی گۆران كردبوو. وا كۆپییه‌كی ئه‌و ژماره‌یه‌م بۆ ناردن. وا هه‌یه بۆ خۆتان و كاک فاتیح و كاک ئه‌میریش كه‌ڵكی هه‌بێت و ببێته هۆی ڕاوێژی زیاتر له‌سه‌ر شێعری ئه‌و ساڵانه.
سه‌ركه‌وتوو بن
ئه‌نوه‌ر سوڵتانی
19.01.2004
-----------------------------------------------------------------------------

كاک فاتیح له وته‌كانیدا، كه له وتووێژێكی ڕادیۆییم وه‌رگرتبوون، ده‌ڵێ: "ئێمه له جامیعه‌ی تاران جه‌ماعه‌تێک خوێندكاری ئه‌و سه‌رده‌مه كه له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیات و شێعر و ئه‌وانه سه‌روكارمان بوو، هه‌وڵێكمان دا بۆ ئه‌وه‌ی كه ژماره‌یه‌كی تایبه‌تیی ڕۆژنامه‌یه‌كی كوردی، كه ئه‌و سه‌رده‌مه له‌وێ ده‌رئه‌چوو، به ناوی "كوردستان"، ده‌ربێنین، به بۆنه‌ی مه‌رگی گۆران و بۆ ڕێزگرتن له گۆران."
زۆر سپاسی كاک ئه‌نوه‌ری به‌ڕێز ده‌كه‌م كه به كاک برایمی فه‌ڕشی دا كۆپی ئه‌و ژماره تایبه‌تییه‌ی "كوردستان"ی بۆ ناردم. له پێناو ڕوونبوونه‌وه‌ی زیاتری مێژووی ئه‌ده‌بیماندا ئه‌و سه‌رچاوانه زۆر به كه‌ڵكن. له داهاتوو دا بابه‌ته‌كانی ئه‌و ژماره‌ تایبه‌تییه‌ی "كوردستان" - ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌سه‌ر "مامۆستا گۆران"ن- ده‌نووسمه‌وه و ده‌یانخه‌مه به‌ر چاوان. ئه‌وانه‌ی ده‌و ژماره‌یه دا به بۆنه‌ی كۆچی دوایی "مامۆستا گۆران"ه‌وه شێعر و وتاریان نووسیوه نازناویان له بن بابه‌ته‌كانیان نووسیوه و ناوی ڕاسته‌قینه‌یان ئاشكرا نه‌كردووه. وێده‌چێ دوو له‌و خاوه‌ن بابه‌تانه كاک فاتیحی شێخولئیسلامی و كاک ئه‌میری حه‌سه‌نپوور بن. بۆ ناسینی خاوه‌ن بابه‌ته‌كان داوام له‌و به‌ڕێزانه كردووه ناوه‌كانم بۆ ئاشكرا بكه‌ن و ئه‌گه‌ر زانیاریی نه‌دركاویشیان له‌و باره‌وه هه‌بێ بیدركێنن.[1]

له‌سه‌ر ڕووپه‌ڕ‌ی ئه‌و ژماره تایبه‌تییه‌ی "كوردستان" نووسراوه: "ژماره‌ی تایبه‌تی بیره‌وه‌ریی كۆچی دووایی هۆنه‌ری نه‌مری كورد مامۆستا گۆران". له بن وێنه‌ی "مامۆستا گۆران"یش نووسراوه: "پاش ئه‌وه كه هه‌واڵی مه‌رگی مامۆستا "گۆران"مان له ژماره‌ی 195 دا، بڵاو كرده‌وه، وه برا كورده خوێن‌خاوێنه‌كانمان له‌و كۆسته گه‌وره ئاگادار بوون، گه‌لێ ووتار و هه‌ڵبه‌ستیان له‌گه‌ڵ ئه‌م وێنه‌ دا كه به ده‌ستی ته‌وانای لاوێكی كورد له ڕوی وێنه‌كه‌ی كێشراوه بۆ ناردین، ئه‌وا ئێمه‌ش به‌و بۆنه‌وه ئه‌م ژماره‌مان تایبه‌ت كرد به بیره‌وه‌ریی كۆچی دووایی مامۆستا "گۆران".

ئه‌و ژماره‌یه‌ی "كوردستان" بابه‌تی جۆراوجۆری تێدایه. ئه‌و بابه‌تانه‌ی تایبه‌تن به مامۆستا گۆران به‌و چه‌شنه‌ن:
- به‌سه‌رهات و شوێنه‌واری مامۆستا گۆران؛ [وتار]، نووسینی: "هیوا" - تاران، ڕه‌شه‌مه‌ 2574[ساڵی كوردی] -
- بۆ مه‌رگی گۆران؛ [شێعر]، نووسینی: "ئازاد" - بۆكان، ڕه‌شه‌مه‌ 2574 -
- ناخی سروشت: سه‌رچاوه‌ی هه‌ستی گۆران؛ [وتار]، نووسینی: "ئارێز" - سنه، ڕه‌شه‌مه‌ی 2574 -
- بۆ "گۆران"؛ [شێعر]، نووسینی: "ئاور" - سابڵاخ، یه‌كه‌می ڕه‌شه‌مه 2574 -
- بۆ خوای به‌هه‌شتی شێعری كوردی "گۆران"؛ [شێعر]، نووسینی: "شه‌تاو" - مه‌ریوان-