| تبليغات | X |
|
تاریخی .سیاسی. اجتماعی.
|
بناي تاريخي « چهارقاپو » در شهرستان قصرشيرين در دوران حكومت ساسانيان بهعنوان تفرجگاه و محلي براي تفريح و خوشگذراني شاه و درباريان به دستور « خسرو پرويز » پادشاه ساساني احداث شده است .
اين بناي تاريخي شامل « كاخ شيرين » ، كاخ « خسرو » و « آتشكده » ميباشد . و همچنين محوطه اطراف آن در شهر قصرشيرين بهعنوان « مجموعه ساساني » خوانده ميشود .
برخي از كارشناسان ميراث فرهنگي معتقدند : « خسروپرويز » پادشاه ساساني اين مجموعه را براي معشوقه خود « شيرين » در منطقه خوش آب و هوا و گرمسير قصرشيرين براي استفاده در فصل زمستان « ييلاق » بنا نهاده است از سوي ديگر بر اساس بعضي روايات محلي ، مجموعه ساساني توسط « خسرو پرويز » بهعنوان محلي خوش آب و هوا و امن بهدور از جنگ و مسايل سياسي حكومت ، براي استراحت و اقامت « شيرين » ساخته شده است .
سبك معماري اين بنا سنتي است و مجموعه ساساني و محوطه اطراف آن در حدود 78 هكتار وسعت دارد .
اطاق و بناي اصلي كاخ خسرو در مجموعه ساساني 190 متر مربع و كاخ شيرين نيز 150 مترمربع وسعت دارد . در ابتداي كاخ شيرين بناي چهار طاقي قرار دارد كه به « آتشكده » معروف است و اين بنا در زميني بهوسعت حدود 25 مترمربع و با چهار دروازه در طرفين آن احداث شده است . در چهار گوشه اطاق آتشكده گوشوارههاي طاقي شكلي وجود داشته كه متاسفانه اين چهار اثر زيباي هنري براثر مرور زمان از بين رفته است . سقف اين بنا گنبدي شكل بوده و بهنظر ميرسد كه در اطراف اطاق راهروهايي نيز وجود داشته كه بهمرور زمان از بين رفتهاند .
عرض دهانه اين آتشكده بيش از 16 مترمربع است و درب آن از سنگ تراشيده شده كه در ساخت بنا از مخلوط ماسه و آهك استفاده شده است .
« خسروپرويز » فصل زمستان را همراه « شيرين » ( كه از او بهعنوان برادرزاده بانوي ارمن ياد ميشود ) در اين مجموعه در منطقه گرمسيري قصرشيرين بهاستراحت ، شكار و تفريح ميپرداخت . منطقه قصرشيرين در مسير بزرگترين محور ارتباطي آسيا « راه ابريشم » قرار داشته و بههمين لحاظ از رونق اقتصادي خاصي بهرهمند بوده است
سيد علي اصغر در سال 1260 شمسي از يك خانواده مشهورديني در روستاي
صلوات اباد از توابع سنندج تولد يافت. دوران كودكي رادر دامن پر مهر والدين
ومناظر بديع ومفرج زادگاه خود سپري نمود . در عنفان جواني از مظاهر طبيعت الهام گرفت
وبا اوايي زلال تر از اب چشمه ها و لطيف تر از پر گلهاي نيلوفر به نغمه خواني پرداخت
شيوايي لحن وموزوني ومحزوني صداي سيد چنان دلنشين و گيرا بود كه اهالي منطقه
وي را داوود ثاني لقب داده بودند. سيد نظام الدين پدر سيد علي اصغر كه خود از مردان
مشهور ديني بود سيد را به شهر اورد ودر مسجد دار الحسان به مكتب شيخ عبد المومن پدر ايت الله مردوخ
شپرد تا از محضر ايشان كسب فيض كند وقرائت صحيح قران را بيا موزد سيد ساليان درازي
از عمر خود را به فراگيري قران پرداخت و بعد از مدتي در قرائت استادي بي نظير شد
چنانكه اوازه او از مرز ها در گذشت و بنا به روايتي يك بار نيز جهت قرائت قران به مصر
دعوت شد ولي به دليل ناخوشي پدر از رفتن صرف نظر كرد پدر بارها اورا از خواندن در ملا عام
منع و سر زنش كرده بود و سيد با كمال احترام در جواب پدر گفته بود: انچه نعمت خداست
به همه تعلق دارد و نبايد انرا از خلايق دريغ كرد و اگر خواندن الحان از روي حقيقت و دستي به
جانب معنويات باشد مانند صداي پرندگان خالي از محرمات خواهد بود
حاج سيد عبد الا حد بابا شهابي پسر بزرگ سيد كه حدود هفتاد سال دارد ميگويد:
مرحوم پدرم با وجود اينكه هرگز نزد استادي تعليم نديده بود مع الوصف
عموم دستگاهها و مقامات موسيقي ايراني را مي شناخت
و انچه را مي خواند يا موسيقي اصيل كردي بود و يا خود بر اساس موسيقي اصيل كردي
مي ساخت واجرا مي كرد
اشعاري هم كه مي خواند يا اشعار فولكلور متداول محلي بود و يا از ديوان شاعران
مانند مولوي كرد وفايي مهابادي يا طاهر بگ جاف و يا بابا طاهر همداني انتخاب مي كرد
انچه از صداي سيد و نحوه اجراي اهنگهايش مشخص است اين است كه سيد به طور مسلم موسيقي
ايراني را مي شناخته است اما چگونه ودر كجا و با چه امكاناتي به اين شناخت رسيده است
جاي بحث و گفتگو است چون رسانه هاي گروهي در ان زمان وجود نداشته اند طبق نوشته اقاي عباس كمندي
چون در ان زمان وقبل از رفتن سيد به تهران سنندج مدت يكسال تبعيد گاه عارف قزويني شاعر و
ترانه سراي معروف ايران بود و چون عارف به منزل خوانين سنندج رفت و امد داشت مسلما صداي سيد از
نظر عارف مكتوم نمانده و احتمالا جلساتي با هم داشته اند و چون با توجه به نوع تحريرات صداي سيد وشباهت
ان به اهنگهاي عارف قزويني به احتمال قوي سيد موسيقي را از عارف اموخته ويا حد اقل نحوه صوت پردازي
سيد بدون دخالت عارف نبوده است و اگر غير اين باشد سيد خود ابداع كننده اين سبك در موسيقي كردي است
نحوه پرداخت تحريرات ريز و مكرر وكش دادن صدا در نهايت جمله ها مختص خود سيد علي اصغر است
و اين سبك خوانندگي بجز در زادگاهش صلوات اباد محل ومكان ديگري در كردستان ندارد
استاد سيد علي اصغركردستاني اهنگهاي اصيل كردي زمان خود را به سبك خود خوانده است وبا تحريرات
ريز صدا بر ملودي انها افزوده است اهنگها عبارتند از
صداي زير وبم(سه گاه ) غم انگيز(شعر بابا طاهر( يار غزال(بيات ترك) زردي خزان(بيات ترك) و
غم انگيز(افشاري) كورته بالا (دشتي)و دردي هجران و رفيقاني طريقت و نابي هي نابي وهر وه ك بازو بن
كه بعضي از اين اثار توسط خوانندگان فعلي باز خواني شده است از جمله كاست زردي خزان كاري از ارسلان كامكار و قسمتي از
كاست فلك باخه وان با صداي سيد جلا ل الدين محمديان و نيز تصنيف هاي دردي هجران و رفيقاني طريقت و
هر وه ك با زو بن را در اين اواخر خواننده بسيار توانا زنده ياد استاد حشمت اله لر نژاد اجرا كرده كه در خور
تحسين مي باشد
ساز هاي كه سيد علي اصغر را در تمام اهنگها همراهي كرده اند عبارتند از تار كمانچه فلوت و ضرب
صفحات سيد بعد ها در بين متنفذين كردستان پراكنده و به مرور زمان به علت دست به دست شدن تعدادي از ان
از بين رفت و مابقي كه حدود 13 اهنگ است بعد از تاسيس راديو سنندج در سال 1327 جهت استفاده عموم
كپي برداري شد
استاد علي اصغر كردستاني خواننده بزرگ واز افتخارات مردم كرد نشين در سال 1315 شمسي در زادگاهش
روستاي صلوات اباد چشم از جهان فرو بست اما صداي گرمش تا ابد نوازش گر گوش و جان مردم كرد زبان خواهد بود
از وي دو پسر و دو دختر باقي مانده اند كه به بابا شهابي معروفند
منبع : كتاب موسيقي كرمانشاه
تاليف: ايرج نظافتي
حهسهن زیرهک، ئهو دهنگهی مردن و کۆن بوونی بۆ نییه
33 ساڵ لهمهوبهر، رۆژی 5ی پووشپهڕی ساڵی 1351ی ههتاوی، هونهرمهندی گهورهی کورد، له نێو خهم و پهژارهی ئهویندارانی دهنگهکهیدا و له نێو ماتهمی دڵسۆزانی گۆرانی کوردیدا، له شاری بۆکان چاوی به یهگجاری له سهر یهک دانا و دڵی پڕ له تاسه و ئهوینی هیوا و هومێدی له لێدان کهوت .
ئهو هونهرمهنده خۆشهویسته گۆرانی بێژی گهورهی کورد حهسهن زیرهک بوو. حهسهن زیرهک ئهوه کورده ساکار و خاوهن به بههرهییهیه که به درێژای تهمهنی خۆی له گهڵ گۆرانی کوردی ژیا و چریکه بهسۆز و ههست بزوێنهکهی تا خامۆش بوونی چرای تهمهنی، خامۆش نهبوو. هونهرمهندێک که ژیانی پڕ له مهینهتی خۆی بۆ بووژانهوهی گۆرانی کوردی تهرخان کرد و گیانێکی تازهی وهبهر گۆرانی کوردی نا .
موکور یان ههمیشه زێد و مهوتهنی شاعیران و هونهرمهندانی گهوره بووه. حهسهن زیرهکیش لهو مهڵبهنده چاوی به جیهان پشکوتووه. له ساڵی 1300ی ههتاوی واته 84 ساڵ لهمهوپێش له دایک بووه .
دیاره شوێنی له دایکبوونی زۆر روونی نییه، هێندێک لهو کهسانهی که ئاگایان له ڕابردووی ناوبراو ههیه دهڵێن له بۆکان له دایک بووه و زۆر کهسیش لهوانهی که له نزیکهوه دیناسن، گوندی "ههرمێله" که له نێوان شاری سهقز و بۆکان ههڵکهوتووه به شوێنی له دایکبوونی دهزانن. باوکی ناوی عهبدوڵا و دایکی ئامینی ناو بووه. باوکی له لای خانان ئاغای گوندی ههرمێله کاری کردووه، له بهر لێهاتووی به زیرک ناوی دهرکردووه. ناوبراو جگه له حهسهن دوو کوڕی دیکهی به ناوهکانی حسێن و مینه ههبووه. حهسهن منداڵ دهبێ که باوکی دهمرێ. به دوای مردنی باوکیدا بنهماڵهکهیان له دێ بار دهکا و دهچنه شاری سهقز. پاشان دایکی حهسهن شوو دهکاتهوه و حهسهن زیاتر نازی لێ دهشێوێ. له تهمهنی 12 ساڵی را دهگهڕێتهوه ههرمێله و له لای خانان ئاغای ئهو دێیه به کارکهر دادهمهزرێتهوه .
ههر لهو تهمهنهدا دهنگه خۆشهکهی سهرنجی خهڵکی ئهو دێیه بۆ لای خۆی رادهکێشێ و ههموو ههوڵی ئهویان دهبێ حهسهن له دهنگه خۆشهکهی بێ بهشیان نهکا. که خانان دهبینێ حهسهن دهنگی ئاوا خۆشه، ههر چهند مهیتهریشی بووه، ئهمجار پتر به حهسهن ڕادهگا و ڕێگا دهدا زیرهک بێته دیوهخا و به گۆرانییهکانی کۆڕی میوانانی خان بڕازێنێتهوه. لهو لاشهوه حهسهنی مێرمنداڵ و دهنگ خۆش بۆ شهو داوهت و ڕهشبهڵهکی کوڕان و کچانی دێ، خۆ دهکوتێ و بهزمی شهوانهیان خۆش دهکا .
دوای ساڵێک ههرمێله و لای خانان به جێ دێڵێ و روو دهکاته شارهکان، به شاگرد کهبابچیهتی و ورده کاری دیکه ژیان دهباته سهرێ. ساڵی 1320 دیسان دێتهوه ههرمێله و وهک تفهنگچی له ماڵی خانان دادهمهرزێ، پاشان له گهڵ ناوبراو تێکدهچێ و واز له تفهنگچیهتی و ئازار و ئهزیهتی خهڵک له پێناو ئاغادا دێنێ، دهچێته سهقز و دهبێته شاگرد شۆفیری مینه خانی ئهردهڵان و له نێوان سهقز و بانهدا دهست به کار دهکا .
ڕۆژێک له ڕۆژان کوڕه جهحێڵهیهکی گوندی قوڕهدهرێ به ناوی مهحموود نارنج، دهکهوێته بهر ماشێنهکهی و دهکوژرێ. لهو ترسانه سهری خۆی ههڵدهگرێ و یاڵ به یاڵ، گوند به گوند و شار به شار دهگهڕێ تا له وڵاتی عێراق دهگرسێتهوه. بهره بهره دهگاته شاری بهغدا و لهوێ به هۆی چهند کهسێک له میوانخانهی "شومال الکهبیر" دادهمهزرێ. ئاشرایه که ههستی هونهری و دهنگخۆشییهکهی لێرهشدا له سینگ و گهروویدا بهند نابێ، که ئهو بههره هونهرییه و ئهو چریکه به جۆشهی تێدا بهدی دهکرێ، ناسیاوانی ساڵی 1332ی ههتاوی دهیبهنه بهشی کوردی رادیۆ بهغدا، بهم جۆره مهیدانێکی باش بۆ خۆ نواندنی گۆرانیبێژی لاو پهیدا دهبێ و ئهمجار دهنگی زیرهک به سهر شهپۆله رادیۆییهکاندا سنوورهکان دهبڕێ .
حهسهن زیرهک له ماوهی مانهوهی له بهغدا دهیان گۆرانی تۆمار دهکا، ئهم گۆرانییانه ناو و ئاوازهی زیرهک به کوردستاندا بڵاو دهکهنهوه و دهیکهنه ناسیاو و خۆشهویستی گهلهکهی. زیرهکی گۆرانیبێژ له ماوهی نزیک به دهساڵ مانهوه له عێراقدا دهبێته دۆست و ئاشنای زۆر هونهرمهند و گۆرانیبێژی بهناوبانگی کورد، له ئهزموون و ڕێنوێنییهکانیان کهڵک وهردهگرێ و سرنجیان بۆ لای مایه بههره هونهرییه کهم وێنهکهی خۆی ڕادهکێشێ .
پاش سهرکهوتنی شۆڕشی 1339ی ههتاوی ناچار دهبێ بگهڕێتهوه بۆ ئێران. هۆی ناچارییهکهشی ئهوه بوو که گۆرانی بۆ جێژی هاتنه سهر تهختی مهلهک فهیسهڵی دووههم کوتبوو. له ئێران توانی خۆی بگهیهنێته ڕادیۆی شارهکانی تاران، کرماشان و تهورێز و لهوێوه دهنگ و گۆرانییهکانی به گوێی ئۆگرانی دهنگهکهی بگهیهنێ. ههر لهو ساڵانهدا له ڕادیۆی تاران لهگهڵ مێدیا زهندی دهبێته ناسیا و پێکهوه ژیانی هاوبهش پێک دێنن که ئاکامی ئهو ژیانه دوو منداڵ به ناوهکانی ساکار و ئارهزوو دهبێ. ساڵی 1347ی ههتاوی حهسهن زیرهک ماڵهکهی دێنێته شاری بانه و لهوێ له کانی مهلا ئهحمهد چایخانهیهک دادهمهزرێنێ، دیاره شان به شانی ئهوه کارهش له گۆرانی کوتن و کاری هونهری ناوهستێ و له بهزم و شادی خهڵکدا بهشداری دهکا و به بۆنهی جۆراوجۆرهوه گۆرانی تۆمار دهکا. پاشان دهچێته شاری مههاباد و له دواکاتهکانی ژیانیشیدا دهچێته شاری شنۆیه. له شاری شنۆ به کار و کاسپی ژیان تێپهڕ دهکا .
حهسهن زیرهک پێی وایه کورد بوون گیر و گرفتی سهر ڕێگای هونهرهکهیهتی بۆیه بۆ خۆی لهو بارهیهوه دهڵێ: "نا پێم خۆشه کاسپی لێ دهکهم، چونکه هونهر له نێو کورددا قهدری نهما، هونهر بۆ من بههرهیهکی نهدا، هونهر بۆ من کارێکی نهکرد که به شوێندیدا بچم. چونکه کوردم و به زمانی کوردی قسه دهکهم ."
له ژیانی حهسهن زیرهکدا چهند خاڵێک به دی دهکرێن که بهداخهوه وهک خاڵێکی کز به ڕابردووی ناوبراوهوه دیارن، حهسهن زیرهک هاتووه ههڵبهستی "نهورۆز"ی پێرهمێردی که له ڕاستی دا وهک یهکێک له سرووده میللهکانی کورد چاوی لێ دهکرێ، به خاتری پێ ههڵگون به شای جینایهتکاری ئێران، دهستکاری کردووه. ههروهها ناوبراو به تاریفی 21ی ئازهردا چووهته خوار، واته بهو ڕۆژیدا ههڵکوتووه که ڕژێمی شا کۆتایی به تهمهنی ههردوو حکومهتی میللی ئازهربایجان و کوردستان هێنا .
دیاره به دڵنیایهوه دهتوانین بڵێین که حهسهن زیرهک گهل و نیشتمانی خۆی خۆش ویستووه. ئهوه خۆشهویستیهی جگه له خزمهت به گۆرانی کوردی، له زۆر گۆرانیشدا بۆ وێنه له لای لایهکهیدا بهدی دهکرێ. بهڵام وا دیاره گێره و کێشهی ژیان و فشاری ساواکی شا، ناچاری کردووه لاوازی نیشان بدا و تووشی ئهم جۆره گۆرانیانه بێ. هۆیهکی دیکهی ئهو لاوازی نیشاندانه ئهوه بووه، که زیرهک مرۆڤێکی نهخوێندهوار و ساویلکه بووه و له باری تێگهیشتنی کۆمهڵایهتیی و سیاسیهوه لهو پلهیهدا نهبووه لهم جۆره ههڵانه خۆی ببوێرێ .
ئێستا زیرهک نهماوه بهڵام دهبێ بۆ ههموو هونهرمهندێک ئهوه کردهوهی زیرهک ببێته ئهزموون. هونهر مهندانی کورد، ههر ئهندازه له ڕژیمه دژ به کورد و دیکتاتۆرهکان دووری بکهن، خۆیان له گهلهکهیان نزیکتر دهکهنهوه. ههرچهنده ئهوه دوور کردنهوهیه نرخی قورس و گرانی دهوێ. دهڵێن پاش مرددوان ڕهحمهت باشه. بۆ ئهوهی ئهوه کهمتهرخهمییهی زیرهک له سهر دڵمان نهبێته گرێ، بۆ ئهوهی دڵنیا بین که زیرهک کوردستانی ههر خۆش ویستووه. با بڕوانینه چهند دێڕ له هۆنراوی لایه لایهکهی :
رۆڵه کوردستان چاوی له ڕێته
نیشمان هیوای دواڕۆژی پێته
ڕۆڵه تۆش وهک من دادهی ناڵهت بێ
له جهوری فهلک تۆش سکاڵات بێ
ڕۆڵه تۆ پاکی له دهرگای یهزدان
با ڕزگاری بکا خاکی کوردستان
به ڕاشکاوی دهتوانین بڵێین که حهسهن زیرهک، چ ئهوه کاتهی که زیندووه بووه و چ ئێستا که نزیک به 33 ساڵ بهسهر مهرگیدا تێدهپهڕێ، له نێو ههموو بهشهکانی کۆمهڵی کوردهواریدا خۆشهویست بووه و خۆشهویست ماوهتهوه. یهکهم هۆ بۆ ئهوه ڕاستییه ئهوهیه که حهسهن زیرهک خاوهنی دهنگی خۆش و کهم وێنه بووه، دیاره ناکرێ پێوانهی تایبهتی بۆ دهنگخۆشی پهیدا بکهین، چوونکه تا ڕادهیهکی زۆر خۆش یان ناخۆش بوونی دهنگێک بهستراوهتهوه به سهلیقه و زهوقی گوێگر، بهو حاڵهش دهنگی حهسهنزیرهک له نێو سهلیقه جۆربهجۆرهکاندا ههر وهک دهنگێکی خۆش و دڵگیر وهرگیراوه. جگه لهمهش زیرهک شاڕهزاییهکی تایبهتی له گوتنی گۆرانییه جۆربهجۆرهکاندا ههبووه. جاری وایه گۆرانیهک دهڵێ که سێ ههوای تێدایه، به هاسانی ههواکان دهگۆڕێ و دێتهوه سهر ههمان ههوای ههوهڵی وهک (نازداری بێ بههانه) کاتێک حهسهن دهنگ ههڵدێنێ و تێههڵدهکاتێ، دهنگێکی بهجۆش و له دڵان خۆش پڕ به گهروو له سینگیهوه ههڵدهستێ و شهپۆلهکانی ههوا دهبڕێ. وشهکان گیان دهگرن و مانای ڕاستهقینهوه خۆیان به دهستهوه دهدهن. ههستێکی دهروونی چ شاد و چ خهمین که پاڵی به گۆرانیبێژهوه ناوه چریکهی بێ و بۆ گوێگر به هاسانی دهناسرێتهوه. ئهوهش نیشانهی ڕهسهنایهتی هونهرمهند و بههره هونهریهکهیهتی، گۆرانیبێژ ئهگهر خۆش و شادی له دڵیدا پهنگ نهخواتهوه ناتوانێ گۆرانییهکی شاد پێشکهش بکات و ئهگهر ئۆف و ژان جهرگ و ههناوی ئهنج ئهنج نهکردبێ، ناتوانێ گۆرانییهکی سهرکهوتووی غهمگین بڵێ. هونهرمهند ئهگهر به پێچهوانهی باره دهروونیهکهی بجوڵێتهوه ئهوه لهگهڵ ههستی خۆی درۆی کردووه، بهرههمێکی باش و سهرکهوتووی نابێ. حهسهن زیرهک ئهو بار و حاڵهته دهروونیهی بۆ گوتن و دهنگ ههڵبڕین پاڵی پێوهناوه بۆیه که خهمباره گۆرانییهکانیشی بۆنی بۆسۆی ههناوی و ههڵقرچانی جهرگی و شێوهی فرمێستکهکانی پێوهدیاره، که شادیشه و به شادی و خۆشی دهستی بۆ بناگوێی بردووه، گهوره و چووکه و ژن و پیاو، منداڵ و لاو تهنانهت تۆبهکارهکانیش تۆبهیان شکاندووه و تێکهڵی شایی و شادی و بهزم و ههڵپهڕێکهی زیرهک بوون .
هۆیهکی دیکهی خۆشهویستی حهسهن زیرهک سادهو ساکاربوونیهتی، ئهو له بنهماڵهیهکی ههژار و دهست ڕهنگینی لادێ چاوی کراوهتهوه و دایک و باوکی خۆی به ڕهش و رووتی دیوه، به کارکهری له ماڵاندا باوی شان و پیلی خۆش بووه، که گهورهش بووه فێر نهبووه ڕابردووی خۆی له بیر بهرێتهوه و ههوایهکی دیکهی بێته کهلهی، وهک چۆن له منداڵیدا بهو پهڕی خۆشی و ڕهزامهندی شهو و شهو داوهتی نێو خۆڵهپۆتێی نێو دێی ههرمێلهی بۆ کوڕ و کچه ڕهنگ زهردهکانی وهک خۆی گهرم داهێناوه، دواتریش که ئاوازهی هونهریهکهی ئێران و ئێراقی داگرتووه، فهرقی به دیوهخانی ئاخا و گوێی تهندووری پاڵه و سهپانی لادێی نهکردووه. تهنانهت ماڵه قورماویهکان و دهست و پهنجه قڵهشیوهکانی زۆرتر به خۆمانه زانییهوه و مهلی هونهری لێرهدا خۆشتر فڕیوه .
بۆیه کاتێک شادی و ههڵپهڕکێیهکی به دی کردووه، بێ ئهوهی ڕهسمهن لێیان گێڕابێتهوه خۆی لێ نزیک کردووهتهوه و بۆ دڵخۆشی خهڵکهکه گۆرانی کوتووه. ڕێ نهکهوهتووه کهسێ داوای گۆرانی لێ کردبێ دڵی شکاندبێ و ویستهکهی به جێ نههێنابێ. حهسهن زیرهک دۆست و برا نزیکهکانی خۆشی زۆتر له نێو خهڵکی ئاساییدا ههڵبژاردووه، با ئهوهش بڵێین که بهشی زۆر ژیانی خۆی به کار و کاسپی و ڕهنجدان بردووهته سهر، شاگرد شۆفیری کردووه له هۆتێل و قاوهخانهکاندا بهردهستچی بووه، دووکان و چایخانهی ههبووه، ئیدی نهیویستووه هونهرهکهی تهنیا سهرچاوهی داهاتی ژیانی بێ. ئهم کار و تێکۆشانهش له خهڵک و دهرد و ژان و ههست و ئازارهکانیان نزیکی کردووهتهوه .
بێگومان یهکێک له تایبهتمهندیهکانی گۆرانییهکانی حهسهن زیرهکی نهمر، پشت بهستنی به گۆرانی فۆلکلۆرییه. ڕهنگه ئێمهی ئاسایی و تهنانهت گۆرانیبێژێکیش به زهحمهت بتوانێ ناوی سهدان گۆرانی فۆلکلۆری کوردی فێر بین، کهچی حهسهن زیرهک نهک ههر ناوی سهدان، هیچ بهڵکوو ناوی ههزاران گۆرانی کوردی دهزانێ و ههڵبهست و بهندهکانیشی فێر بووه، ههروهها ئاههنگهکهشی دهزانین و دهنگ و زهقی خۆی کرده خوێنێکی تازه بۆ بووژانهوه و گیانی پێدان. دیاره ئهم زانینه، جگه لهو ئیلاقه و ئۆگرییهی حهسهن زیرهک به گۆرانی کوردی سهرچاوه دهگرێ بهرههمی گهڕانی حهسهن زیرهک به سهدان دێ و دهیان شاری کوردستاندایه .
زیرهکی گۆرانیبێژ، چاوی به زۆر ناوچه و مهڵبهندی کورستان کوتووه، لێیان ماوهتهوه، له خهڵکهکهی میوان بووه و ههڵسان و دانیشتنی لهگهڵیان بووه و لهگهڵ شێوهی ژیانیان و جڵوبهرگ و ههڵسوکهتیان ئاشنا بووه. ئهو گۆرانییانهی له خهڵکهوه بیستوویه، فیر بووه. ئهگهر له لایهک فێربوونی ئهم گۆرانییانه حهسهن زیرهکیان له بهرهوپێشچوون له گۆرانیبێژیدا یارمهتی داوه، له لایهکی دیکهش دیتنی سروشتی دڵگر و جوانی ناوچه جۆربهجۆرهکانی کوردستان و دیمهنه ڕهنگاو ڕهنگهکانی ژیانی خهڵکهکه له لای زیرهک بوونهته ههوێنی گۆرانی. ئهو دیویهتی که خێڵ بهرهوژوور بووهتهوه، کیژانی دیتووه که بۆ کارگ و ڕێواسان روویان له مێرگۆڵان کردووه، خاڵۆی جوتیاری دیوه که به گشت ناخی زهویدا ڕۆچووه و بژیوی خۆی لێ پهیدا کردووه. بێری شهنگ و شۆخی دیوه که کوڵمه سوورهکانی له ڕێگای بێر و هاوێردا تاوهسووت بووه. له ئازارهکانی ژنی گولهی مێردان و کچی نابهدڵ به شوودراو تێگیشتووه، دهردی ئهوه لاوهی بۆ ئیجبارییان بردووه و دهزگیرانهکهی بهجێ هێشتووه، زانیوه. مهرقهدی کاکه جانی سههۆڵان و پیری بورهان و کاکه ئهحمهدی سولێمانی دیوه که ڕۆژانی جێژن لاوهکان دهستیان له کێلی وهرهێناوه و بۆ نیازی دڵی خۆیان لێیان پاڕاونهتهوه، به لایه لایهی ژنی کوردی بۆ کۆرپهکهی گوێی زرینگاوهتهوه. کهوی بهفری نیساران و دنووکی سووری کهوێ، هاتووچووی دهسته کچی لادێ به ڕێگای کانی و کارێزێدا نم نمی بارانی بههاران و خۆڕهی ئاوی گادهر و بۆنی مێخهکبهند و شهمامهی چوار بێستانی ههموو ڕۆژێک له ژیانی خۆیدا بهرهورووی بوونهوتهوه. بۆیه کاتێک گۆرانی دهڵێ، ههموو لایهک به هی خۆیانی دهزانن، ئهوهی غهریب ماوهتهوه له تاران، ئهوهی به ڕێبواری عاشق بووه، ئهو پیرهی له سهرهمهرگ دایه و فهسڵی ئهوهی هاتووه بیبهن بۆ سهر قهبرێ و به کورتی ههر کهسێکی پێی له دونیای دڵداری و ژوان و خۆشهویستی و بێمورادی و ماچ و شهو ڕامووسان نابێ، تهزووی به لهشیدا دێ. چریکهی زیرهک به هاوار و ناڵهی خۆی زانیوه. له پاداشی ئهو خۆمانه بوونهدا ناچار بڵێی دهک ههزار ڕهحمهت له گۆڕت بێ .
حهسهن زیرهک لهگهڵ زۆر گۆرانیبێژی کورد گۆرانی گوتووه، بۆ نموونه دهتوانین محهممهدی ماملێ ، مهلا حسێنی عهبدولازاده، عوسمان بۆکانی و ئهحمهد شهماڵ ناوبهرین. گۆرانی "ماڵی بابم بێ وهفا" یهکێک لهو گۆرانییانهیه که حهسهن زیرهک، محهممهدی ماملێ و مهلا حسێنی عهبدولازاده، ساڵی 1338ی ههتاوی پێکهوه به یارمهتی تیپی موسیقای کرماشان تۆماریان کردووه. "بهرههڵبێنه" و "ههواره، گوڵم ههواره" دوو گۆرانی دیکهن که زیرهک و محهممهدی ماملێ پێکهویان کوتوون .
حهسهن زیرهک گۆرانی فارسی و تورکیشی ههیه، له جۆره گۆرانییانهدا حهسهن زیرهک ههڵبهستی کوردی تێکهڵاو کردوون. یهکێک لهو گۆرانییه خۆشانه که به زمانی ئازهری کوتوویهتی گۆرانییهکه به ناوی "گویلدر " .
زیرهکی دهنگخۆش هێندێک تایبهتمهندی دیکهشی ههبووه که ئهویان له هونهرمهندانی دیکه جیا کردووهتهوه. ڕاسته بهشی زۆری له گۆرانییهکانی، گۆرانی فولکلۆرین که له پێشدا له نێو خهڵکدا باو بوون، بهڵام زۆر گۆرانی ههیه که ههم ههڵبهستهکهی و ههم ئاههنگهکهی هی خۆیهتی، واته ئهگهر چی نهخوێندهوار بووه توانیوهیتی دهمودهست ههبهڵستی زۆر جوان بهۆنێتهوه و مهبهستهکانی دڵی خۆی پێدهرببڕێ و ههروهها ئاههنگیشیان بۆ دابنێ .
دیاره زیرهک له ههڵبهستی شاعیرانیش کهڵکی وهرگرتووه، نالی، وهفای، سهید کامیل، کوردی، هێمن و پیرهمێرد لهو شاعیرانهن که زیرهک ههڵبهستهکانی کردوون به گۆرانی. بهڵام لهبهر ئهوهی نهخوێندهوار بووه، زۆر جار پێت یان وشهیهکی له بیر نهماوه، دهستکاری ههڵبهستهکانی کردووه، بهو حاڵهش که ههڵبهستێکی کردووه به گۆرانی، ڕۆحی وهبهر ناوه، مرۆڤ که ههڵبهستێک به نووسراوه دهبینێ، پاشان به دهنگێکی خۆش وهک گۆرانی دیبیستێ، تام و جێژێکی تایبهتی لێ وهردهگرێ. ههڵبهستی "شهو"ی سهید کامیل بهڵگهیهکی باشه بۆ ئهم قسهیه .
ژن و دڵداری مایهی و ههوێنی ئهسڵی گۆرانییهکانی زیرهک پێک دێنن، دیاره ئهوه ههر تهنیا تایبهتمهندی گۆرانییهکانی ئهوه گۆرانیبێژه نییه، زۆربهی گۆرانییه کوردییهکان ههر وان. وا دیاره ئێستاش له کوردستانی ئێمهدا گۆرانی ههر تهنیا ئهرکی ئهوهیه سۆز و ههوستی پیاو بهرامبهر به کچ و ژن دهرببڕێ .
گۆرانی دهتوانێ له زۆر لایهنی دیکهی ژیانی ئینسان وێنه بگرێ و بینوێنێ، کهچی گۆرانیبێژانی کورد زۆر بایهخیان بهو مهسهلهیه نهداوه. کهم گۆرانی حهسهن زیرهک ههیه بۆ ژن نهگوترابن، ئیلاقهیهک که له زۆر ژن خواستن و ژن هێنان و زهماوهنده پهیتا پهیتاکانیشدا ڕهنگی داوهتهوه .
ساڵی 1351ی ههتاوی نهخوشییهک که له مێژ بوو حهسهن زیرهکی ئازار دهدا، لێی تووند کرد، چهند جار له نهخۆشخانهکانی ورمێ و بۆکان خهواندیان، بهڵام نهخۆشییهکهی که شێرپهنجه بوو، دهست بهردار نهبوو، لێرهشدا زیرهک زواز له گۆرانی گوتن ناهێناێ :
له پڕدا پیریم لێ وهدهرکهوت
بهختیش وهکوو خۆم هات و لێی خهوت
فتیلهی عومرم هاتووهته گـــــــــــــــــــزی
ههر بینا ئهویش له سووتان کــــــــــهوت
ئهسپی تهبیعهت ههروا خۆش ڕۆیـــــــــه
به بێ ئاوزهنگی له ڕهوت نهکـــــــــــهوت
سهرئهنجام ڕۆژی5ی پووشپهڕی ساڵی 1351ی ههتاوی چرای تهمهنی له سووتان کهوت و پهپوولهی گیانی قهفهسهی سینگی پڕ له ماتهمی بهجێ هێشت. مهرگی حهسهن زیرهک وهک بۆمبێک له نێو کوردستاندا تهقییهوه و شهپۆلهکانی خهم و ماتهمی له دهستچوونی له سنوورهکانی کوردستان تێپهڕی. له سهر وهسیهتی خۆی له داوێنی کێوی "ناڵهشکێنه"ی بۆکان به خاک سپێردرا. گۆڕهکهی بوو به زیارهتگای لایهنگران و ئهویندارانی. ئهم ههڵبهستانهش بوونته ڕازێنهرهوهی کێلهکهی :
بڕوانه کتێبهکهی، زیارهتیکه کێلهکهی
کوردی زیندوو کردهوه زیرهک به هونهرهکهی
زیرهک زۆرت کرد خزمهتی هونهر ژینت له پێناو هونهر برده سهر
رۆژگارت ساتێ به بێ خهم نهبوو بهڵام له هونهر هیچت کهم نهبوو
تاريخ نويسان و موسيقي دانان معروف جهان معتقدند كه كردستان مهد تمدن موسيقي جهان به حساب ميآيد. 
" گزنفون " تاريخ نويس يوناني در اينباره نوشته است: در سال ۴۰۱قبل از ميلاد، بعد از حمله يونان به ايران و شكست كوروش هخامنشي از يونانيها، هنگامي كه لشگر يونان قصد بازگشت از كردستان را داشت، كردها با خواندن نغمهها و سرودهاي دستهجمعي يونانيها را مورد حمله قرار دادند.
گزنفون افزوده است، كه چگونه كردها در آن زمان با هنر موسيقي آشنايي داشتند و حتي از آن در جنگها هم استفاده ميكردند.
در ويژهنامه موسيقيايي " فاسكه كه " كه در فرانسه منتشر ميشود، آمده است كه ايران قديم و سرزمين "ميسوپوتاميا" يعني جايگاهي كه كردها اكنون در آن سكونت دارند، قديميترين مهد موسيقي جهان بوده است.
به نوشته اين نشريه، تمام ملوديهاي ايراني در اينجا منظور ايراني بودن ملوديها است، يعني جايي كه فرهنگ آريايي در آنجا حضور داشته است- نه مرز جعرافيايي و سياسي ايران كنوني در جهان بيهمتا و بينظير است.
قوم كرد به عنوان يكي از قديميترين اقوام آريايي به علت بهره بردن از فرهنگ غني ايراني داراي اصيلترين موسيقي و ملوديهاي جاودان و بزرگ است.
براي دستيابي به غناي موسيقي كردي بايد از زرتشت و فرقه اهل حق شروع كرد، زيرا اگر كرد خود را وارث تمدن ماد ميداند، زرتشت نوه به حق مادهاست و پيروان اهل حق نيز، به حق كرد هستند و در كردستان زندگي ميكنند و به زبان كردي گوراني سخن ميگويند.
بر اساس كتابهاي قديمي اهل حق، هنر موسيقي از زمانهاي قديم مورد توجه مردم اين آيين بوده است.
در نامه سرانجام (سرود يارسان) يكي از قديميترين كتابهاي اهل حق آمده است: " زماني كه خداوند قصد داشت روح را در كالبد آدم بدماند، روح در كالبد آدم قرار نگرفت تا اينكه بعد از ۴۰روز خداوند به بنيامين، دستور داد كه روح را در كالبد آدم بدماند و بنيامين آوازي براي روح خواند و روح در كالبد آدم جاي گرفت".
موسيقي كردي در ميان مردم كردستان داراي يك پيوند ناگسستني با زندگي روزمره مردم است، بسياري از صاحب نظران كرد معتقدند: موسيقي كردي يكي از اصيلترين موسيقيهاي ايراني است كه با گذشت قرنها ويژگيهاي خود را در فولكلور عامه كرد زبانهاي ايراني حفظ كرده است.
سازهاي رايج در موسيقي كردي ني، سورنا، نايه، دهل، تنبك، تنبور و كمانچه است.
به طور كلي در موسيقي ايراني ملوديهايي در قالب هفت دستگاه ماهور، شور، نوا، همايون، سهگاه، چهارگاه و پنج گاه جاي ميگيرند.
اما غير از هفت دستگاه معروف فوق يك دستگاه مشهور ديگر وجود دارد و آن دستگاه " اصفهان " ميباشد.
بسياري از موسيقيدانان معتقدند اين دستگاه بخشي از دستگاه شور است و بسياري ديگر بر اين باورند كه شاخهاي از همايون است.
آوازهاي " قهتاري " كردي در همين دستگاه جاي ميگيرند.
در ميان هفت دستگاه فوق، دستگاه شور از ساير دستگاهها وسيعتر و بزرگتر است زيرا اگر چه در ساير دستگاهها، چندين آواز ديگر جاي ميگيرد، اما دستگاه شور علاوه بر اين خود داراي چندين " گوشه " ديگر ميباشد.
اين گوشهها شامل ابوعطا، بيات ترك يا بيات زند، افشاري ياهه وشار، دهشتي و بيات كرد ميباشد.
بسياري از آوازهاي كردي مانند كابوكي، شاييك دهگري، گول نيشان گول نيشان و اكثر آوازهاي حيران در دستگاه شور جاي دارند.
هنر موسيقي هر ملتي وقتي پيشرفت ميكند كه فرهنگ ملي آن ديار، مورد توجه باشد و شرط پيشرفت، توسعه و احياء آن در فرهنگ مردم نهفته است.
كردها به فرهنگ، زبان، ادبيات، سنت و موسيقي خود بسيار علاقهمند هستند و به همين دليل در اين مورد پيشرفت كردهاند.
كردستان با ديرينه حماسي و عرفانيش، با صفا و سادگي عاطفي ساكنانش و با طبيعت بكر و دست نخوردهاش از روزگاران كهن تا به امروز همواره پرورنده موسيق دانان بزرگي در آغوش خود بوده است.
موسيقي كردي داراي شيوهها و آوازهاي مختلف است كه در زير به آنها اشاره ميكنيم.
"بيت " يكي از مهمترين مقامهاي كلاسيك كردي است كه در جنگها، جوانمرديها و حماسهها به كار برده ميشود و در ستايش خالق يكتا و پيامبر گفته شده و در موسيقي غربي به آن( (prose poemميگويند، نام ديگر آن در موسيقي كردي " بالوره " ميباشد.
بالوره گويان، بيپرده و بيواهمه آوازشان را از هر قسم كه باشد سر ميدهند زيرا ميدانند كه كسي از آنان دلتنگ نميشود.
بيت خواني مبتني بر نغمههاي كاملا ساده و بدون رعايت وزن و قافيه است.
اين آواز كردي بيشتر در مناطق مهاباد، مكريان و بوكان نواخته ميشود.
" سوز و مقام " يكي ديگر از انواع شيوههاي موسيقي كردي ميباشد، مهمترين ويژگي اين آواز كردي توجه به سوز درون، شكايت و زاري ميباشد و چون با قدرت تمام صورت ميگيرد به آن سوز و مقام ميگويند.
اين آواز در اكثر مناطق كردستان وجود دارد.
" سياه چمانه " يكي ديگر از مهمترين آوازهاي كردي ميباشد، اين آواز به شكل هجايي و در قالب ۱۰هجايي و دو مصراعي به سبك و سياق ايرانيان كهن سروده ميشود و به علت همزيستي با مسايل عرفاني رنگ و بوي جديدي هم به خود گرفته است و در پارهاي مواقع به مقام شيخانه يا صوفيانه هم ميگويند.
" شمس قيس رازي " در كتاب "المعجم في معايير اشعار عجم" به سياه چمانه اشاره ميكند و ميگويد كه اين آواز مختص منطقه هورامان كردستان ميباشد كه داراي ۱۵مقام نغمگي ميباشد.
در مورد وجه تسميه سياه چمانه نظرهاي گوناگوني وجود دارد اما براساس يك نظريه معروف واژه سياه به معناي رنگ سياه و چمان كه همان جمان بوده از كلمه كردي جامه گرفته شده است و به نام جامه سياه در آمده است و منظور كسي بوده كه در موقع خواندن اين آواز جامه مشكي ميپوشيده است.
اين موسيقي بيشتر در مناطق اورامان، پاوه، نودشه، نوسود، مريوان و غرب سنندج نواخته ميشود.
" هوره " از ديگر شيوههاي موسيقي كردي ميباشد، اين آواز يك مقام بسيار زيباست كه سوگ، ماتم، غريبي و عزاداري را به شيوههاي مليح و متين به گوش شنونده ميرساند.
اعتقاد موسيقي دانان اين است كه هوره همان ستايش اهورامزدا بوده است و كردها كه پيروان آيين زرتشت بودهاند، با اهورامزداشروع به خواندن ميكنند.
اين آواز در كرمانشاه، ايلام، لرستان، سرپل زهاب، اسلامآباد، كرند غرب، گيلان غرب، هرسين، ماهيدشت و سنقروكليايي نواخته ميشود.
يكي ديگر از آوازهاي كردي " حيران " ميباشد كه از دل بيت سر در آورده و اغلب از متني عاشقانه و پرسوز و گداز با توسل جستن به خالق يكتا، ائمه و پيامبران برخوردار است.
اين آواز بيشتر در مناطق مكريان و مهاباد وجود دارد.
" لاووك " يا لاوژه از ديگر آوازهاي كردي ميباشد كه از ترانههاي كلاسيك كردي سرچشمه گرفته است و در ميان كردهاي خراسان به مقامهاي ( لو و هي له لو شوان) خوانده ميشود.
اين مقام مخصوص زنان است و وجه تمايز" لاووك " با "حيران" در نوع زبان شعري به كار رفته در آن ميباشد.
لاووك به طور كلي به گويش زبان كردي سوراني اجرا ميشود.
اين آواز در تمام مناطقي كه به زبان كردي كرمانجي صحبت ميكنند وجود دارد.
" گوراني" باشكوهترين و بزرگترين شيوه موسيقي كردي ميباشد، اين آواز عظيمترين دسته نغمات در موسيقي كردي را دارد و كهنترين بخش ادبيات موسيقي كردي را شامل ميشود.
اشعار گوراني ۱۰هجايي ميباشد و در تمام مناطق كردستان اين آواز به اجرا در ميآيد.
در زبان عامه به تمام شيوهها و آوازهاي موسيقي كردي گوراني نيز گفته ميشود.
" چمري " نيز از آوازهاي موسيقي كردي است كه به پاس تجليل از وجود با ارزش از دست رفتهاي اجرا ميشود.
اين آواز به معناي شيون، عزا و نهال قامت خم شده است، چمري همانند نوحهخواني در فارسي است و در مناطق مختلف ايلام، لرستان و كرمانشاه طرفداران زيادي دارد.
اما موسيقي كردي وسيعتر از اين است كه بتوان آن را در قالب آوازها يا شيوههاي محدود و مشخصي گنجاند.
موسيقي كردي بازتاب غناي روحي و معنوي مردم است و در عين حال تريبوني براي تفسير مسايل عميق جامعه ميباشد.
نغماتي از قبيل مقامهاي اللهويسي، كوچه باغي، صمد عسكري و ترانههاي ملوديكي نيز در موسيقي كردي وجود دارند كه بر اشعار هجايي و گاه عروضي استوارند.
اگر چه گفته شد كه مقامها و آوازهاي كردي، جزيي از موسيقي قديمي ايران است ولي منظور اين نيست كه تمام مقامها و آوازهاي كردي، بدون كم و كاست، در چارچوب دستگاههاي سنتي ايران قرار ميگيرند.
بعضي از آوازها و مقامهاي كردي مانند سياهچمانه و هوره در موسيقي كردي وجود دارند كه در داخل دستگاههاي موسيقي ايراني جاي نميگيرند و يك دستگاه خاص را ميطلبند.
علت مصونيت اين آوازها از موسيقي ايراني اين است كه اين مقامها و آوازها بازمانده موسيقي غني گاتاي آيين زرتشت است و هجاي اين شعر نيز در رديفهاي عروضي جاي نميگيرد و جغرافياي سخت و آغوش گرم هورامان مانند سپري از اين آوازها دفاع كرده است.
موسيقي كردي از ديرباز داراي ويژگي، غنا، ريشه و اصالت بوده است و به صورت سينه به سينه نقل شده است.